Nhiều gia đình thân nhân liệt sĩ trong hàng chục năm đã lần dò hỏi thông tin, lặn lội đến nhiều vùng đất để tìm kiếm với mong muốn sớm tìm được phần mộ của các liệt sĩ nhưng không được như ý nguyện. Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ là hy vọng lớn, giúp các gia đình có thêm cơ hội thực hiện khát vọng cháy bỏng là đưa người thân về quê hương.

Thực hiện tâm nguyện cuối đời của cha mẹ

Mùa hè ở Quảng Trị, cái nắng bỏng rát như đổ lửa. Nghĩa trang Liệt sĩ quốc gia Đường 9 là nơi yên nghỉ của hơn 10.000 người con ưu tú của Tổ quốc. Những ngày cuối tháng 6 nóng bỏng, có một cựu chiến binh tuổi đã ngoài 85 lặng lẽ dò tìm từng dòng thông tin trên mỗi tấm bia. Đó là ông Hoàng Ngọc Lữ, hiện sinh sống tại Đăk Hà, tỉnh Quảng Ngãi. Ông đang trong hành trình đi tìm người anh trai hy sinh hơn nửa thế kỷ trước nhưng đến nay vẫn chưa thể trở về nhà.

Sinh ra và lớn lên tại xã Hoàn Trạch, huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình cũ trong một gia đình có truyền thống cách mạng, ông Lữ là con út. Trong bốn anh em trai lên đường chiến đấu, ông là người may mắn còn sống trở về với thương tật hạng 2/4 sau những năm tháng chiến tranh ác liệt. Cả ba người anh của ông đều đã hi sinh, trong đó hai người anh đầu đã được tìm thấy. Thế nhưng nỗi trăn trở lớn nhất của cả gia đình suốt nhiều thập kỷ qua vẫn là tung tích của liệt sĩ Hoàng Minh Tư hy sinh tại chiến trường Quảng Trị năm 1968.

Hơn 60 năm đi qua, cha mẹ mang theo nỗi mong chờ con trở về đến cuối cuộc đời rồi khuất núi. Nhưng cái tên Hoàng Minh Tư vẫn luôn được nhắc đến trong mỗi ngày giỗ, mỗi dịp Tết, trong những câu chuyện của con cháu và trong nỗi khắc khoải chưa bao giờ nguôi của những người còn sống. Trên bàn thờ gia đình, ngoài tấm di ảnh và bằng Tổ quốc ghi công đã ngả màu theo thời gian, vẫn còn một khoảng trống chưa thể lấp đầy.

Suốt hơn nửa thế kỷ, ngọn khói hương trên bàn thờ chưa bao giờ tắt, cũng như niềm hy vọng trong lòng những người ở lại chưa bao giờ nguôi. Cả gia đình chỉ mong một ngày nào đó, giữa hàng ngàn thông tin được tìm kiếm, đối chiếu và xác minh, cái tên Hoàng Minh Tư sẽ được gọi tên, để người lính năm xưa có thể trở về với quê hương, với gia đình, được nằm trong vòng tay của những người thân đã đợi anh đằng đẵng suốt bao nhiêu năm qua. Và tấm giấy báo tử trở thành manh mối duy nhất trên hành trình tìm lại anh đối với người thân.

Đứng giữa nghĩa trang trong cái nắng gay gắt, ông Lữ nghẹn ngào gạt giọt nước mắt tâm sự: “Tâm nguyện lớn nhất của tôi trước khi nhắm mắt là tìm được hài cốt của anh để đưa về quê nhà, yên nghỉ bên cạnh cha mẹ, anh em để mỗi dịp lễ, tết con cháu, người thân thắp một nén hương tưởng nhớ. Không chỉ gia đình tôi mà đối với hàng triệu người dân trên đất nước Việt Nam này, Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ không chỉ là một chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước mà còn là niềm hy vọng mà chúng tôi đã chờ đợi suốt hàng chục năm qua”.

Bà Hoàng Thị Huyền, em gái út của liệt sĩ Hoàng Minh Tư năm nay đã 75 tuổi, hiện sinh sống tại Đắk Hà, tỉnh Quảng Ngãi. Từ khi còn nhỏ, bà đã thấy cha mẹ ngày ngày ngóng tin anh trai. Đến khi cha mẹ qua đời, tâm nguyện tìm người anh liệt sĩ vẫn được các anh em trong gia đình gìn giữ suốt nhiều thập kỷ. Nhưng mọi người đều đã có tuổi, chỉ mong tìm được anh để đưa anh về quê nhà, để anh được nằm cạnh cha mẹ, tổ tiên.

Cũng giống gia đình liệt sĩ Hoàng Minh Tư, từ dòng thông tin ngắn ngủi trên tờ giấy báo tử với nội dung: “Hy sinh tại khu vực phía Nam”, anh Phan Văn Tưởng (46 tuổi, xã Định Hóa, tỉnh Ninh Bình) đã lặn lội khoảng 500km vào Quảng Trị để tìm người bác ruột là liệt sĩ Phan Văn Quang, thuộc Đại đội 5, Tiểu đoàn 8, Trung đoàn 102, Sư đoàn 308, hy sinh năm 1972. Anh rong ruổi khắp nhiều nghĩa trang lớn ở Quảng Trị với hy vọng tìm được một dòng tên, một ký hiệu hay một manh mối liên quan. Mỗi thông tin mới, dù rất nhỏ, đều trở thành niềm hy vọng đối với gia đình.

Ở quê nhà, người cô của anh đã gần 70 tuổi vẫn từng ngày chờ đợi tin tức. Giữa những hàng mộ trắng lặng im trên đất lửa Quảng Trị, bước chân của người cháu từ Ninh Bình vẫn tiếp tục hành trình tìm bác. Điều mong mỏi lớn nhất của gia đình là tìm được phần mộ liệt sĩ Phan Văn Quang để đưa bác trở về quê hương, về với tổ tiên và những người thân đã chờ đợi suốt nhiều thập kỷ. Với những người thân của liệt sĩ, hành trình ấy sẽ chưa thể dừng lại. Còn hy vọng thì gia đình anh Tưởng vẫn tiếp tục đi tìm...

Câu chuyện của gia đình ông Hoàng Ngọc Lữ và anh Phan Văn Tưởng chỉ là hai trong hàng chục nghìn cuộc kiếm tìm vẫn đang âm thầm diễn ra trên khắp đất nước. Hơn nửa thế kỷ đã qua, lời hứa đi tìm và đưa người thân về nhà được duy trì trong nhiều thế hệ của các gia đình để hành trình tìm người thân không bị ngắt quãng bởi thời gian. Đó cũng chính là động lực để những người lính quy tập tiếp tục băng rừng, vượt suối, dò từng tấc đất, nối dài hành trình đưa đồng đội trở về.

Thắp sáng hành trình đưa các anh trở về

Công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ vẫn đang được các địa phương, lực lượng chức năng, cựu chiến binh kiên trì thực hiện với mong muốn không để những người đã ngã xuống mãi nằm lại nơi chiến trường xưa.

Ông Nguyễn Thế Nhơn, Chủ tịch Hội Cựu chiến binh xã Hiếu Giang cho biết: Xác định việc tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ là nhiệm vụ chính trị thiêng liêng, là trách nhiệm và tình cảm đối với các anh hùng liệt sĩ đã ngã xuống, Hội đã chủ động phối hợp với Ban Chỉ huy Quân sự và các ban, ngành, đoàn thể đẩy mạnh tuyên truyền, vận động nhân dân, hội viên cung cấp thông tin liên quan đến liệt sĩ và địa điểm chôn cất. Hội tham gia rà soát, lập bản đồ tìm kiếm, thu thập thông tin từ các cựu chiến binh trên khắp mọi miền đất nước từng chiến đấu tại địa bàn, trực tiếp hoặc cử hội viên tham gia dẫn đường, phối hợp với các đội quy tập khảo sát, đào tìm tại những vị trí nghi vấn.

Ký ức của các cựu chiến binh chính là những “tấm bản đồ sống” quý giá. Sau nhiều thập kỷ, địa hình chiến trường đã thay đổi bởi bom đạn, thiên tai và quá trình phát triển kinh tế - xã hội, khiến việc xác định vị trí chôn cất liệt sĩ gặp rất nhiều khó khăn. Do đó, những nhân chứng từng trực tiếp chiến đấu, chôn cất đồng đội hoặc nắm được vị trí các trận đánh trở thành nguồn thông tin đặc biệt quan trọng. Nhiều chi tiết tưởng chừng rất nhỏ như một gốc cây cổ thụ, một bờ suối, một con đường cũ hay di vật được chôn cùng liệt sĩ đã giúp lực lượng chuyên trách khoanh vùng chính xác khu vực tìm kiếm, tiết kiệm thời gian, công sức và nâng cao hiệu quả quy tập.

Theo Sở Nội vụ tỉnh Quảng Trị, ở tỉnh hiện có 288 công trình ghi công liệt sĩ, trong đó có 157 nghĩa trang liệt sĩ với hơn 74.000 phần mộ. Tuy nhiên, vẫn còn hàng nghìn liệt sĩ trên khắp mọi miền đất nước có thông tin hy sinh tại chiến trường Quảng Trị nhưng chưa được quy tập về các nghĩa trang, cũng có nghĩa là hàng chục nghìn gia đình trên cả nước vẫn đang mòn mỏi đi tìm người thân đã ngã xuống.

Để những cuộc tìm kiếm không chỉ dừng lại ở niềm mong mỏi của các gia đình, những năm qua, tỉnh Quảng Trị đã huy động sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, lực lượng vũ trang, các địa phương, cựu chiến binh và nhân dân trong công tác tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Chiến dịch 500 ngày đêm đang mở ra thêm hy vọng cho hàng nghìn gia đình trên khắp cả nước vẫn đau đáu đi tìm người thân đã ngã xuống trên chiến trường Quảng Trị.

Ông Trần Ngọc Sâm, Chủ tịch Hội Cựu chiến binh tỉnh Quảng Trị cho hay, hành trình tìm kiếm, xác định danh tính liệt sĩ dù còn nhiều gian nan nhưng là minh chứng sinh động cho đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, thể hiện trách nhiệm, nghĩa tình của Đảng, Nhà nước, Quân đội và nhân dân đối với những người đã ngã xuống, nhắc nhở thế hệ hôm nay trân trọng, gìn giữ và tiếp nối giá trị được đánh đổi bằng sự hy sinh cao cả.

Dù còn nhiều khó khăn nhưng với sự vào cuộc quyết liệt của các lực lượng, sự trợ giúp của khoa học, công nghệ, hành trình ấy đang tiếp thêm nhiều hy vọng cho hành trình tìm tìm kiếm, xác định, trả lại danh tính cho những người đã hy sinh vì Tổ quốc.

Bài 3: Lần theo những dấu tích còn sót lại