Bài 1: Lần theo dấu tích lịch sử

Gần 60 năm trôi qua, từ những tư liệu lịch sử, lời kể của nhân chứng và sự vào cuộc của nhiều lực lượng, hành trình tìm lại các anh đã bước sang một giai đoạn mới với hy vọng đưa những người lính trở về cùng đồng đội và gia đình.

Từ những dấu tích lịch sử

Ít ai biết rằng dưới những lối đi, thảm cỏ và hàng cây của Công viên Lê Thị Riêng hôm nay từng là Nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán, một trong những nghĩa trang lớn của Sài Gòn trước năm 1975. Sau ngày đất nước thống nhất, từ năm 1978 đến năm 1983, khu nghĩa địa được giải tỏa để xây dựng công viên. Quá trình san lấp đã làm thay đổi hoàn toàn địa hình, khiến những dấu tích về các rãnh chôn tập thể dần chìm vào ký ức.

Trong nhiều năm, các cơ quan chức năng đã nhiều lần tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại khu vực này nhưng chưa đạt kết quả. Năm 1995, việc khảo sát từng được triển khai song điều kiện kỹ thuật còn hạn chế, nguồn tư liệu ít nên chưa thể xác định chính xác vị trí các hố chôn tập thể.

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng với nhiều gia đình liệt sĩ, hành trình tìm người thân chưa bao giờ khép lại. Họ vẫn mong chờ một thông tin, một manh mối dù rất nhỏ.

Ông Nguyễn Phước Hải, người nhiều năm sinh sống gần Công viên Lê Thị Riêng, cho biết gia đình từng có người thân được an táng tại Nghĩa địa Đô Thành trước đây. Khi nghĩa trang được giải tỏa, phần mộ gia đình đã được di dời, nhưng điều ông mong mỏi nhất vẫn là các liệt sĩ còn nằm lại sớm được tìm thấy để trở về với gia đình và đồng đội.

Là cựu chiến binh từng chiến đấu tại chiến trường Tây Nguyên, ông Đỗ Đình Thược chia sẻ, còn rất nhiều gia đình đã chờ đợi hàng chục năm mà vẫn chưa biết người thân nằm ở đâu. Theo ông, mỗi hài cốt được tìm thấy không chỉ góp phần xoa dịu nỗi đau của một gia đình mà còn thể hiện đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" của dân tộc.

Những trăn trở ấy cũng là động lực để các cơ quan chức năng tiếp tục lần theo dấu vết lịch sử, mở ra cuộc tìm kiếm quy mô lớn sau gần sáu thập kỷ.

Lần theo những tư liệu còn dang dở

Cuối tháng 5/2026, Bộ Tư lệnh TP Hồ Chí Minh phát đi thông báo tìm kiếm nhân chứng liên quan đến các chiến sĩ hy sinh ngày 12/2/1968 và được chôn cất tại Nghĩa địa Chí Hòa. Thông báo nhanh chóng nhận được sự quan tâm của đông đảo cựu chiến binh, thân nhân liệt sĩ và các nhà nghiên cứu lịch sử.

Bước ngoặt quan trọng xuất hiện khi nhiều tài liệu quân sự của phía Hoa Kỳ được giải mật, trong đó có ảnh chụp trên không, bản đồ quân sự và hồ sơ tác chiến liên quan đến khu vực Nghĩa địa Chí Hòa năm 1968. Các nguồn tư liệu này được đối chiếu với hồ sơ lưu trữ của Việt Nam, lời kể của nhân chứng cùng nhiều hình ảnh lịch sử còn lưu giữ.

Theo Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung, Chính ủy Bộ Tư lệnh TP Hồ Chí Minh, lực lượng chức năng đã nghiên cứu, đối chiếu nhiều nguồn bản đồ qua các thời kỳ, hình ảnh lưu trữ trong và ngoài nước; đồng thời làm việc với các chuyên gia lịch sử và những nhân chứng từng trực tiếp chứng kiến việc chôn cất liệt sĩ tại khu vực Nghĩa địa Đô Thành. Từ các dữ liệu mới kết hợp khảo sát thực địa, bước đầu xác định được một số khu vực có dấu hiệu liên quan đến nơi chôn cất tập thể các cán bộ, chiến sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.

Ngày 1/6, Ban Chỉ đạo 515 TP Hồ Chí Minh tổ chức khảo sát thực địa tại Công viên Lê Thị Riêng. Một tuần sau, Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ phối hợp với UBND TP Hồ Chí Minh tổ chức hội thảo khoa học nhằm xác minh các thông tin về liệt sĩ và mộ liệt sĩ tại khu vực Nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán.

Tại hội thảo, các nhà khoa học, nhân chứng và cựu chiến binh đã đối chiếu nhiều nguồn tư liệu, từ sơ đồ tác chiến, ảnh hàng không đến các tài liệu vừa được giải mật, từng bước làm rõ cơ sở khoa học cho công tác tìm kiếm.

Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà nhấn mạnh, đây không chỉ là một hội thảo khoa học mà còn là dịp làm sáng tỏ những sự thật lịch sử chưa được giải đáp trọn vẹn, thể hiện đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" và lòng biết ơn đối với các Anh hùng liệt sĩ đã hy sinh vì độc lập, thống nhất đất nước. Phó Thủ tướng đề nghị các cơ quan liên quan tiếp tục rà soát toàn diện các cơ sở lịch sử, khoa học và thực tiễn, thống nhất phương án thăm dò, khai quật khi đủ căn cứ, bảo đảm chặt chẽ, khoa học và an toàn tuyệt đối.

Hội thảo khoa học không chỉ giúp hệ thống hóa các nguồn tư liệu mà còn tạo sự thống nhất trong nhận định: Những chứng cứ lịch sử và kết quả khảo sát bước đầu đã đủ cơ sở để chuyển từ giai đoạn xác minh sang chuẩn bị khảo sát, thăm dò trên thực địa.

Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà khẳng định Đảng, Nhà nước và Quân đội luôn đặc biệt quan tâm công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Những kết quả thu được từ hội thảo góp phần củng cố cơ sở lịch sử, khoa học và thực tiễn để triển khai các bước tiếp theo của công tác tìm kiếm.

Qua đối chiếu ảnh hàng không, bản đồ quân sự, hồ sơ lưu trữ cùng lời kể của nhân chứng, các cơ quan chuyên môn nhận định khu vực Công viên Lê Thị Riêng có thể còn ba rãnh chôn tập thể với khoảng 900 cán bộ, chiến sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968. Trong đó, khu vực phía sau Nhà truyền thống được đánh giá có nhiều căn cứ nhất để tiếp tục khảo sát.

Thiếu tướng Trần Chí Tâm, Phó Chính ủy Quân khu 7, Trưởng Ban Chỉ đạo 515 Quân khu 7 cho biết, việc xác định các vị trí nghi có rãnh mộ được thực hiện trên cơ sở kết hợp nhiều nguồn tư liệu lịch sử với kết quả khảo sát thực địa và thông tin từ nhân chứng. Sau gần 60 năm, địa hình khu vực đã thay đổi rất lớn, vì vậy mọi hoạt động tìm kiếm phải được tiến hành thận trọng, chính xác và tuân thủ chặt chẽ quy trình chuyên môn.

Để chuẩn bị cho cuộc tìm kiếm, Bộ Quốc phòng huy động lực lượng, phương tiện và nhiều thiết bị hiện đại phục vụ khảo sát. Thượng tướng Nguyễn Văn Gấu, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, Phó Trưởng Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ cho biết, cùng với việc sử dụng radar xuyên đất để quét toàn bộ khu vực nghi vấn, các cơ quan chức năng đồng thời rà soát, chuẩn hóa danh sách liệt sĩ, phiên hiệu đơn vị và địa bàn chiến đấu trong Chiến dịch Mậu Thân 1968 nhằm phục vụ công tác xác minh danh tính sau này.

Sau nhiều năm chỉ tồn tại trong ký ức của các nhân chứng và những trang tư liệu lịch sử, việc huy động đồng bộ lực lượng, áp dụng các phương pháp khảo sát hiện đại và từng bước khoanh vùng các vị trí nghi vấn đã mở ra giai đoạn mới trong hành trình tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng. Đó không chỉ là nỗ lực làm sáng tỏ một phần lịch sử còn dang dở, mà còn thể hiện quyết tâm của Đảng, Nhà nước, Quân đội và nhân dân trong việc đưa những người đã hy sinh trở về với gia đình, đồng đội sau gần 60 năm nằm lại dưới lòng đất.

Bài 2: Cuộc tìm kiếm dưới lòng đất