Lưu lượng hàng không tiếp tục đà tăng trưởng, ngay cả khi lợi nhuận của các hãng bay đã giảm một nửa dưới tác động của giá nhiên liệu máy bay leo thang do xung đột tại Trung Đông.

Và tình hình có thể còn khó khăn hơn cho các hãng với quy định mới của châu Âu về tăng cường bảo vệ người tiêu dùng khi chuyến bay bị chậm, bởi đằng sau cuộc cải cách quyền của hành khách hàng không mà Liên minh châu Âu (EU) vừa hoàn tất sau 13 năm đàm phán, một thực tế kinh tế ít được biết đến là các hãng hàng không đang "tiết kiệm" hàng tỷ euro mỗi năm, đơn giản vì phần lớn hành khách không bao giờ đòi khoản bồi thường mà họ có quyền được hưởng.

Trong suốt 13 năm, các nước thành viên, Nghị viện châu Âu, các hãng hàng không và các hiệp hội bảo vệ người tiêu dùng chưa thể thống nhất được một câu hỏi đơn giản: ai phải gánh chi phí kinh tế của những chuyến bay chậm giờ? Theo quy định châu Âu có từ năm 2004, hành khách có chuyến bay đến chậm trên 3 giờ được quyền đòi bồi thường từ 250 euro đến 600 euro (từ 284-682 USD) tùy cự ly. Nguyên tắc tương tự áp dụng khi chuyến bay bị hủy sát ngày hoặc hành khách bị từ chối vận chuyển, trừ trường hợp chậm trễ do hoàn cảnh bất thường. Các hãng bay đã vận động nâng ngưỡng bồi thường lên 4 giờ và giảm mức chi trả, nhưng cuối cùng không đạt được mục đích. Ngưỡng 3 giờ được giữ nguyên.

Theo các tính toán, hành khách châu Âu lẽ ra có thể đòi gần 18 tỷ euro tiền bồi thường trong giai đoạn 2011-2025, nhưng hơn 10 tỷ euro trong số đó chưa bao giờ được yêu cầu chi trả, trong đó khoảng 3 tỷ euro đến nay vẫn còn có thể đòi lại. Nguyên nhân chủ yếu nằm ở sự phức tạp của thủ tục. Hành khách phải biết quyền của mình, tự xác minh chuyến bay chậm có đủ điều kiện bồi thường hay không, tìm đúng biểu mẫu, lưu giữ chứng từ, kiên trì đôn đốc hãng bay, và đôi khi phải nhờ đến cơ quan hòa giải hoặc các công ty chuyên đòi bồi thường vốn thu hoa hồng trên số tiền lấy lại được. Kết quả là rất nhiều hành khách bỏ cuộc giữa chừng, hoặc đơn giản không hề biết mình có quyền được đền bù. Nói cách khác, mô hình hiện hành vận hành trên một khoản "trợ cấp ngược" khổng lồ mà chính những hành khách thiếu thông tin đang cấp cho ngành hàng không.

Tuy nhiên, theo quy định mới, khi một chuyến bay có khả năng làm phát sinh quyền bồi thường, hãng phải chủ động thông báo cho hành khách về quyền của họ trong vòng 4 ngày sau khi kết thúc hành trình, kèm giải thích rõ ràng thủ tục cần thực hiện. Hành khách có 9 tháng để nộp yêu cầu, còn hãng bay phải phản hồi trong tối đa 30 ngày, hoặc chi trả, hoặc giải thích lý do từ chối. Hiện hệ thống bồi thường đã tiêu tốn của các hãng khoảng 8 tỷ euro mỗi năm. Nếu nhiều hành khách hơn thực sự thực thi quyền của mình, hóa đơn này chắc chắn sẽ phình to hơn nữa.

Về phần mình, ngành hàng không phản bác rằng phần lớn nguyên nhân chậm chuyến nằm ở tình trạng thiếu đầu tư cho hệ thống kiểm soát không lưu chứ không phải trách nhiệm trực tiếp của các hãng, và cảnh báo việc siết chặt bồi thường có thể làm đội giá vé.

Tuy nhiên, với quy định mới, Thỏa thuận cải cách không chỉ dừng ở vấn đề chậm chuyến. Các hãng sẽ phải xếp trẻ em dưới 14 tuổi ngồi cạnh cha mẹ miễn phí, không thu phụ phí chọn chỗ. Giá vé hiển thị phải bao gồm hành lý xách tay trong gói dịch vụ để người tiêu dùng dễ so sánh giá. Hành khách được sửa miễn phí lỗi đánh máy trong tên và được giữ nguyên vé chiều về ngay cả khi không sử dụng chiều đi, chấm dứt thực tiễn hủy vé khứ hồi gây bức xúc lâu nay. Mặc dù vậy, các quy định mới chưa có hiệu lực ngay mà sẽ bắt đầu áp dụng từ tháng 9/2026, sau đó là giai đoạn chuyển tiếp một năm dành cho những nước thành viên và các hãng bay, đồng nghĩa những điều khoản mới sẽ được thực thi đầy đủ từ tháng 9/2027. Từ nay đến đó, hàng tỷ euro "chưa ai đòi" vẫn tiếp tục nằm lại trong két của các hãng hàng không.