Sau khi được trùng tu, di tích lịch sử đặc biệt này đã chính thức hồi sinh, mang một diện mạo mới đầy tráng lệ, trở thành điểm tham quan độc đáo với du khách trong và người nước.

Dấu ấn lịch sử nơi cửa ải “Thiên hạ đệ nhất hùng quan”

Hải Vân Quan là cụm công trình phòng thủ của triều Nguyễn, tọa lạc trên núi Hải Vân ở độ cao 490m, giáp ranh giữa thành phố Huế và Đà Nẵng.

Theo Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, Hải Vân Quan nằm ở vị trí xung yếu, có vai trò đặc biệt quan trọng trong lịch sử. Địa danh này từng được Nguyễn Trãi nhắc đến từ thời nhà Lê và được xây dựng, củng cố qua các thời kỳ, đặc biệt dưới triều Nguyễn. Với địa thế hiểm trở, cảnh quan hùng vĩ, Hải Vân Quan được ví như "yết hầu" bảo vệ cửa ngõ phía Nam kinh thành. Năm 1826, vua Minh Mạng cho xây dựng Hải Vân Quan thành một pháo đài quân sự nhằm phòng thủ cửa ngõ phía Nam của kinh đô và đặt tên “Thiên hạ đệ nhất hùng quan”.

Năm 1837, khi đúc Cửu Đỉnh - biểu tượng về sự trường tồn và thống nhất của đất nước - Hải Vân Quan được khắc vào Dụ Đỉnh. Trải qua nhiều biến động lịch sử, công trình vẫn tồn tại đến ngày nay, trở thành chứng nhân của nhiều sự kiện và câu chuyện gắn với lịch sử dân tộc. Trong các cuộc kháng chiến chống thực dân và đế quốc xâm lược, nơi đây từng diễn ra nhiều trận đánh, thể hiện tinh thần quật cường của quân và dân Liên khu V.

Hải Vân Quan là một quần thể kiến trúc quân sự gồm hai cửa vòm, nhà Trú Sở - nơi làm việc, sinh hoạt của viên quan trấn thủ; Vũ Khố - nơi lưu trữ vũ khí, hỏa dược và diêm tiêu - cùng hệ thống thành lũy. Cửa vòm Hải Vân Quan quay về hướng Nam, trong khi cửa vòm “Thiên hạ đệ nhất hùng quan” quay về hướng Bắc. Tên gọi Thiên Hạ Đệ Nhất Hùng Quan (cửa ải hùng vĩ nhất dưới vòm trời) cũng đã nói lên tính chất đặc thù của cửa ải này. Bên trong và bên ngoài cửa ải được bố trí súng thần công và kính thiên lý phục vụ việc canh phòng, trấn thủ.

Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, quân sự, kiến trúc và cảnh quan, Hải Vân Quan được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia theo Quyết định số 1531/QĐ-BVHTTDL ngày 14/4/2017.

Hồi sinh sau trùng tu, trở thành điểm đến hấp dẫn

Qua thời gian, tác động của thời tiết, thiên tai, chiến tranh và con người khiến tổng thể di tích xuống cấp nghiêm trọng, có nguy cơ sụp đổ. Trước yêu cầu cấp thiết về bảo tồn, tu bổ và phát huy giá trị di tích, thành phố Huế và thành phố Đà Nẵng đã phối hợp triển khai dự án bảo tồn, phục hồi Hải Vân Quan.

Năm 2016, UBND tỉnh Thừa Thiên - Huế (nay là thành phố Huế) và UBND thành phố Đà Nẵng phối hợp xây dựng hồ sơ trình Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Hải Vân Quan là Di tích cấp quốc gia; đồng thời khoanh vùng bảo vệ di tích theo quy định của Luật Di sản văn hóa. Năm 2017, Hải Vân Quan được xếp hạng Di tích quốc gia và được các cơ quan chức năng của thành phố Huế và thành phố Đà Nẵng phối hợp quản lý.

Ngày 19/12/2021, dự án “Bảo tồn, tu bổ, phục hồi và phát huy giá trị di tích Hải Vân Quan” được khởi công, với tổng mức đầu tư hơn 42 tỷ đồng từ nguồn ngân sách thành phố Đà Nẵng và ngân sách tỉnh Thừa Thiên - Huế, mỗi bên đóng góp 50%. Sau gần 3 năm triển khai, đến tháng 7/2024, công trình được nghiệm thu và đưa vào phục vụ khách tham quan. Việc phối hợp thực hiện thành công dự án "Bảo tồn, phục hồi và phát huy giá trị di tích Hải Vân Quan" là biểu tượng của quan hệ đoàn kết, hợp tác giữa thành phố Huế và thành phố Đà Nẵng, là tiền đề để 2 bên tiếp tục phối hợp tốt trong công tác phát huy giá trị di tích ở hiện tại và tương lai.

Đến Hải Vân Quan sau trùng tu, du khách có thể tìm hiểu những dấu tích kiến trúc quân sự cổ; đồng thời chiêm ngưỡng cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ với biển mây và núi rừng. Từ đây, du khách có thể phóng tầm mắt về phía vịnh Lăng Cô hoặc thành phố Đà Nẵng, cảm nhận sự giao hòa giữa cảnh quan thiên nhiên và những giá trị lịch sử, văn hóa được lưu giữ qua nhiều thế kỷ.

Lần đầu đặt chân lên đỉnh đèo Hải Vân và tận mắt chiêm ngưỡng “Thiên hạ đệ nhất hùng quan”, anh Mai Văn Toàn, du khách đến từ phường Đại Mỗ, thành phố Hà Nội chia sẻ: “Sống ở Hà Nội vốn quen với sự nhộn nhịp, đứng ở đây trong làn gió biển mát rượi, một bên nhìn về vịnh Lăng Cô mềm mại, một bên nhìn về thành phố Đà Nẵng hiện đại, tôi mới cảm nhận hết vẻ đẹp bao la, hiểm trở mà vô cùng kiêu hãnh của non sông Việt Nam. Mỗi phiến đá, từng mảng tường thành nơi đây dường như vẫn còn vang vọng hào khí lịch sử”.

Là hướng dẫn viên du lịch từng dẫn nhiều đoàn khách trong và ngoài nước đến tham quan Đà Nẵng, chị Huỳnh Thị Xuân Lệ cho biết luôn cảm thấy tự hào khi giới thiệu Hải Vân Quan với du khách quốc tế. Theo chị, những câu chuyện lịch sử qua các triều đại, vai trò trấn giữ cửa ngõ kinh thành hay tinh thần quật cường của quân và dân ta qua các thời kỳ luôn tạo ấn tượng đối với du khách. “Nhìn cách di tích được bảo tồn tỉ mỉ và khung cảnh thiên nhiên hùng vĩ xung quanh, họ không chỉ trầm trồ trước cảnh sắc mà còn dành sự trân trọng sâu sắc cho chiều sâu văn hóa và lịch sử của đất nước chúng ta”, chị Lệ chia sẻ.

Theo Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế - đơn vị hiện được giao quản lý di tích, mỗi ngày Hải Vân Quan đón từ vài trăm đến cả nghìn lượt khách. Lượng khách tăng cao vào dịp nghỉ hè, cuối tuần, lễ, Tết hoặc những ngày thời tiết thuận lợi. Bên cạnh khách trong nước, ngày càng có nhiều du khách quốc tế đến tham quan, tìm hiểu di tích.

Để góp phần thực hiện công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di tích, từ tháng 6/2026, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế bắt đầu thu phí tham quan Hải Vân Quan với mức 70.000 đồng/du khách.