Thêm hàng nghìn ha hồ điều hòa

Theo quy hoạch được duyệt, hệ thống tiêu thoát nước đô thị Hà Nội được tổ chức theo 3 vùng tiêu chính gồm Tả Đáy, Hữu Đáy và Bắc Hà Nội, với tổng diện tích khoảng 125.400 ha. Để đáp ứng yêu cầu tiêu thoát nước trong quá trình đô thị hóa, quy hoạch xác định nhu cầu bố trí khoảng 5.399 ha hồ điều hòa và xây dựng các trạm bơm đầu mối với tổng công suất khoảng 1.315 m3/s.

Sở Xây dựng Hà Nội thông tin, đây là khối lượng đầu tư rất lớn, đòi hỏi Thành phố phải triển khai theo lộ trình phù hợp với khả năng cân đối nguồn lực, tốc độ phát triển đô thị và yêu cầu ưu tiên của từng lưu vực.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy, tiến độ thực hiện quy hoạch chưa theo kịp tốc độ đô thị hóa và nhu cầu tiêu thoát nước ngày càng tăng. Đến nay, tổng diện tích hồ điều hòa mới đạt khoảng 1.270/5.399 ha, tương đương 23,53% quy hoạch. Tổng công suất các công trình đầu mối thoát nước đô thị đạt khoảng 346,51/1.315 m3/s, tương đương 26,35%.

Nhiều công trình đầu mối, hồ điều hòa, trạm bơm và tuyến truyền dẫn chưa được đầu tư hoặc đang trong quá trình triển khai. Một số lưu vực chưa hình thành hệ thống tiêu thoát nước đồng bộ, khép kín, khiến khả năng tiêu nước bị hạn chế khi xuất hiện những trận mưa lớn, cường độ cao.

Trong bối cảnh đó, việc tiếp tục đầu tư các công trình theo quy hoạch được xác định là giải pháp có tính căn cơ, bên cạnh 10 dự án khẩn cấp đã và đang phát huy hiệu quả trong mùa mưa năm 2026. Hiện Thành phố đang triển khai 12 dự án đầu tư công theo quy hoạch, tập trung hoàn thiện các công trình đầu mối, hồ điều hòa, trạm bơm, tuyến cống truyền tải và mạng lưới thoát nước theo từng lưu vực.

Các dự án trọng điểm gồm Trạm bơm Liên Mạc; hệ thống thoát nước mưa lưu vực Tả Nhuệ giai đoạn 1; hệ thống thoát nước quận Hà Đông; hệ thống thoát nước, hồ điều hòa và Trạm bơm Vĩnh Thanh; nâng cấp Trạm bơm Phương Trạch; cải thiện hệ thống tiêu nước khu vực phía Tây Thành phố, trong đó có kênh La Khê.

Thành phố cũng triển khai nạo vét trục chính sông Nhuệ từ Liên Mạc đến đường Vành đai 4; Trạm bơm Cự Khối, hồ điều hòa và tuyến mương Việt Hưng - Cầu Bây, Long Biên - Cự Khối; hệ thống kênh dẫn và Trạm bơm Gia Thượng; hồ điều hòa Ngọc Thụy 1, mương Ngọc Thụy và các hồ điều hòa Chèm, Liên Mạc.

Cùng với đó, các chủ đầu tư được yêu cầu khẩn trương đẩy nhanh tiến độ những dự án đang thi công có ảnh hưởng đến khả năng thoát nước, như cải tạo kênh La Khê - Trạm bơm tiêu Yên Nghĩa; cống hóa mương Thụy Khuê, mương Ngọc Hà; gia cố bờ mương thoát nước Liên Phường và xây dựng hầm chui nút giao Cổ Linh.

Việc sớm hoàn thành, đưa các công trình này vào khai thác được kỳ vọng sẽ khơi thông các trục tiêu, xử lý những điểm nghẽn và nâng cao năng lực thoát nước tại các khu vực liên quan.

Mô hình ‘thành phố bọt biển’ trong nội thành

Bên cạnh việc tiếp tục đầu tư các công trình thoát nước theo quy hoạch, Hà Nội đang đôn đốc triển khai Đề án xử lý úng ngập khu vực nội thành giai đoạn 2026-2030, đồng thời xây dựng Quy hoạch cao độ nền và thoát nước Thủ đô với tầm nhìn 100 năm. Đây được xem là bước đi nhằm chuyển từ tư duy xử lý ngập úng trước mắt sang chủ động quản trị nước đô thị trong dài hạn.

Một trong những hướng nghiên cứu đáng chú ý là mô hình “thành phố bọt biển”, cách tiếp cận đang được nhiều đô thị quan tâm trong bối cảnh biến đổi khí hậu và các trận mưa cực đoan có xu hướng gia tăng. Thay vì tìm cách đưa toàn bộ lượng nước mưa ra khỏi đô thị trong thời gian ngắn, mô hình này hướng tới việc giữ nước ngay tại nơi nước rơi xuống, tăng khả năng thấm, trữ, điều tiết và tái sử dụng nước mưa.

Các chuyên gia cho rằng, với Hà Nội, cách tiếp cận này có ý nghĩa đặc biệt trong khu vực nội thành, nơi mật độ xây dựng cao, diện tích bề mặt bê tông hóa lớn, trong khi không gian dành cho hồ, ao, mặt nước và các khu vực có khả năng thấm nước ngày càng hạn chế. Khi mưa lớn xảy ra, lượng nước tập trung nhanh có thể vượt khả năng tiếp nhận của hệ thống cống, hồ điều hòa và trạm bơm, dẫn đến úng ngập cục bộ.

Theo hướng “thành phố bọt biển”, các khoảng không gian đô thị có thể được tổ chức để vừa phục vụ chức năng sử dụng hằng ngày, vừa có khả năng trở thành nơi tạm trữ nước khi xảy ra mưa lớn. Hồ điều hòa, công viên, mặt nước, không gian xanh, khu vực trũng và các công trình điều tiết có thể được kết nối thành mạng lưới hỗ trợ tiêu thoát nước. Cùng với đó là các giải pháp tăng diện tích bề mặt thấm nước, thu gom và tái sử dụng nước mưa, qua đó giảm áp lực cho hệ thống thoát nước tập trung.

Ông Nguyễn Đức Hưng, Giám đốc Trung tâm Quản lý hạ tầng kỹ thuật TP Hà Nội cho biết, định hướng này không có nghĩa thay thế hệ thống cống, trạm bơm hay hồ điều hòa truyền thống mà bổ sung một lớp giải pháp nhằm phân tán và giảm lượng nước dồn vào hệ thống trong cùng một thời điểm. Khi kết hợp với các công trình đầu mối, việc giữ và điều tiết nước tại chỗ có thể góp phần giảm lưu lượng đỉnh, kéo dài thời gian tập trung nước và tạo thêm dư địa cho hệ thống tiêu thoát.

Thực tế mùa mưa năm 2026 cho thấy, việc tập trung nguồn lực xử lý các điểm nghẽn đã mang lại những chuyển biến bước đầu. Hàng loạt công trình khẩn cấp, dự án chống úng ngập cục bộ và dự án đầu tư công được triển khai, đưa vào vận hành trước và trong mùa mưa. Qua các trận mưa đầu mùa, nhiều khu vực trọng điểm đã giảm mức độ, phạm vi và thời gian ngập, qua đó hạn chế ảnh hưởng đến giao thông và đời sống người dân.

Tuy nhiên, những kết quả này cũng cho thấy chống ngập là bài toán lâu dài. Các công trình khẩn cấp chỉ có thể giải quyết những điểm nghẽn trước mắt, trong khi Hà Nội tiếp tục phát triển với tốc độ cao, diện tích xây dựng ngày càng lớn và nguy cơ xuất hiện những trận mưa cực đoan ngày càng rõ nét. Vì vậy, cùng với đầu tư công trình, việc kiểm soát cao độ nền, bảo vệ không gian trữ nước và nâng cao khả năng thấm, giữ nước trong đô thị cần được đặt thành yêu cầu ngay từ quá trình quy hoạch.