10 nhóm tiêu chí xây dựng nông thôn mới

UBND Thành phố Hà Nội vừa ban hành Bộ tiêu chí xã nông thôn mới giai đoạn 2026 - 2030 làm căn cứ đánh giá thực trạng, mức độ đạt các tiêu chí, đồng thời phục vụ thẩm định, xét công nhận xã đạt chuẩn nông thôn mới trên địa bàn thành phố.

Bộ tiêu chí được xây dựng với 10 tiêu chí, gồm: Quy hoạch; hạ tầng kinh tế xã hội; phát triển kinh tế nông thôn; đào tạo nguồn nhân lực nông thôn; văn hóa, giáo dục, y tế; giảm nghèo và an sinh xã hội; khoa học công nghệ và chuyển đổi số; môi trường và cảnh quan nông thôn; xây dựng hệ thống chính trị và hành chính công; tiếp cận pháp luật và an ninh, quốc phòng.

Điểm đáng chú ý là các tiêu chí không áp dụng một mức yêu cầu giống nhau cho tất cả các xã. Phụ lục Bộ tiêu chí của Hà Nội quy định yêu cầu riêng đối với xã nhóm 1 và xã nhóm 2, bên cạnh những chỉ tiêu chung.

Cách tiếp cận này phù hợp với Bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới giai đoạn 2026 - 2030 được ban hành tại Quyết định số 51/2025/QĐ-TTg ngày 29/12/2025. Theo quy định của Trung ương, Bộ tiêu chí quốc gia chia xã nông thôn mới thành 3 nhóm nhằm phù hợp với quá trình sắp xếp đơn vị hành chính và trình độ phát triển khác nhau giữa các địa bàn.

Xã nhóm 1, nhóm 2 khác nhau như thế nào?

Theo Quyết định 51/2025/QĐ-TTg, xã nhóm 1 là xã liền kề đô thị hiện hữu và có định hướng phát triển thành đô thị; hoặc xã có tỷ trọng ngành nông nghiệp trong cơ cấu kinh tế dưới 10%; hoặc xã được định hướng là đô thị mới.

Xã nhóm 2 là các xã không thuộc nhóm 1 và cũng không thuộc nhóm 3. Trong khi đó, nhóm 3 là các xã khu vực II, khu vực III thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi được cấp có thẩm quyền phân định.

Như vậy, nhóm 1 là những xã có mức độ đô thị hóa hoặc khả năng chuyển dịch cơ cấu kinh tế cao hơn; nhóm 2 là những xã còn lại không thuộc diện nhóm 1 hoặc nhóm 3.

Việc phân nhóm không có nghĩa nhóm 2 là “thấp hơn” về mọi mặt. Đây là cách thiết kế bộ tiêu chí theo điều kiện thực tế, để các địa phương không phải áp dụng cứng một chuẩn duy nhất cho những xã có xuất phát điểm, đặc điểm kinh tế - xã hội khác nhau.

Tại Hà Nội, việc phân nhóm được thành phố xác định làm cơ sở để các địa phương đánh giá đúng hiện trạng, lựa chọn lộ trình phù hợp và sử dụng nguồn lực hiệu quả. Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, thành phố xác định 36 xã nhóm 1 và 39 xã nhóm 2 để thực hiện Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới giai đoạn 2026 - 2030.

Nhóm 1 phải đạt chuẩn cao hơn ở nhiều lĩnh vực

Sự khác nhau giữa hai nhóm thể hiện khá rõ ngay từ tiêu chí hạ tầng. Về giao thông, cả hai nhóm đều phải bảo đảm hệ thống đường giao thông nông thôn kết nối và được bảo trì hằng năm. Tuy nhiên, xã nhóm 1 phải có đường xã đạt tiêu chuẩn đường đô thị, phù hợp với tốc độ đô thị hóa; đường thôn, ngõ, xóm được cứng hóa 100%. Trong khi đó, xã nhóm 2 yêu cầu đường xã bảo đảm kết cấu hạ tầng kỹ thuật và tỷ lệ đường thôn, ngõ, xóm được cứng hóa đạt từ 90% trở lên. Cả hai nhóm đều phải có ít nhất 50% số km đường xã được trồng cây xanh dọc tuyến.

Với thủy lợi, xã nhóm 1 phải bảo đảm diện tích đất sản xuất nông nghiệp được tưới, tiêu chủ động từ 90% trở lên, đồng thời áp dụng công nghệ tiên tiến phù hợp với phát triển nông nghiệp đô thị. Xã nhóm 2 có mức yêu cầu từ 80% trở lên, đồng thời phải áp dụng biện pháp tưới tiết kiệm đối với cây trồng chủ lực với tỷ lệ từ 30% trở lên.

Điều này cho thấy tiêu chí của Hà Nội đã tính đến đặc thù của một địa phương có tốc độ đô thị hóa cao. Với nhóm xã có xu hướng trở thành đô thị, yêu cầu về hạ tầng được đặt cao hơn để tạo sự đồng bộ giữa phát triển nông thôn và quá trình đô thị hóa. Trong tiêu chí phát triển kinh tế nông thôn, tốc độ tăng thu nhập bình quân đầu người là một điểm khác biệt rõ.

Hà Nội yêu cầu xã nhóm 1 có tốc độ tăng thu nhập bình quân đầu người từ 10,5%/năm trở lên, trong khi xã nhóm 2 từ 9,5%/năm trở lên.

Với mô hình nông nghiệp công nghệ cao, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn, xã nhóm 1 phải có từ 3 mô hình nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao hoặc ít nhất 1 mô hình kinh tế xanh hoặc 1 mô hình kinh tế tuần hoàn hiệu quả. Xã nhóm 2 phải có từ 2 mô hình nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao hoặc ít nhất 1 mô hình kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn hiệu quả.

Đối với tổ khuyến nông cộng đồng, xã nhóm 1 phải có ít nhất một tổ hoạt động hiệu quả, trong khi nhóm 2 không đặt yêu cầu về số lượng tổ nhưng yêu cầu mức đánh giá từ 70 điểm. Tỷ lệ hộ nông dân sản xuất, kinh doanh giỏi cũng được đặt ở mức từ 60% đối với nhóm 1 và từ 50% đối với nhóm 2.

Sự phân hóa tiếp tục được thể hiện ở tiêu chí đào tạo nguồn nhân lực. Theo Bộ tiêu chí của Hà Nội, tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ phải đạt từ 40% đối với xã nhóm 1 và từ 35% đối với xã nhóm 2. Tỷ lệ người trong độ tuổi theo học các trình độ sau trung học phổ thông lần lượt là 60% và 50%.

Mức chênh lệch cũng được thể hiện trong yêu cầu giảm nghèo. Hà Nội đặt tỷ lệ nghèo đa chiều không quá 1,5% đối với xã nhóm 1 và không quá 3% đối với xã nhóm 2. Về nước sạch, nhóm 1 phải có ít nhất 80% số hộ sử dụng nước sạch theo quy chuẩn, trong đó có tỷ lệ hộ sử dụng nước sạch từ công trình cấp nước tập trung; với nhóm 2, mức yêu cầu là từ 70% trở lên.

Những khác biệt này cho thấy Hà Nội không chỉ quan tâm đến việc “đạt chuẩn” mà còn đặt ra mức độ phát triển tương ứng với đặc điểm từng nhóm xã.

Chuyển đổi số trở thành một phần của nông thôn mới

Một điểm mới đáng chú ý trong Bộ tiêu chí giai đoạn 2026 - 2030 là khoa học, công nghệ và chuyển đổi số trở thành một nhóm tiêu chí độc lập.

Các xã phải đáp ứng yêu cầu về điểm bưu chính phục vụ công cộng và chính quyền số; số hóa dữ liệu về nông nghiệp và môi trường; triển khai hiệu quả thương mại điện tử.

Riêng mô hình thôn thông minh, xã nhóm 1 phải có ít nhất 2 mô hình, trong khi xã nhóm 2 phải có ít nhất 1 mô hình.

Đây là điểm cho thấy xây dựng nông thôn mới trong giai đoạn mới không chỉ tập trung vào đường, trường, trạm hay các công trình hạ tầng truyền thống, mà ngày càng gắn với dữ liệu, công nghệ số, thương mại điện tử và phương thức quản trị hiện đại.

Trong lĩnh vực môi trường, cả hai nhóm xã đều phải bảo đảm hệ thống thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải rắn đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường; tỷ lệ chất thải rắn sinh hoạt được phân loại, thu gom, xử lý đạt từ 80% trở lên và tỷ lệ chôn lấp trực tiếp không quá 50%.

Tuy nhiên, đối với nước thải sinh hoạt, xã nhóm 1 phải bảo đảm tỷ lệ nước thải sinh hoạt được thu gom, xử lý bằng biện pháp phù hợp từ 50% trở lên và có ít nhất một công trình xử lý nước thải sinh hoạt. Với nhóm 2, yêu cầu tỷ lệ thu gom, xử lý cũng từ 50% trở lên nhưng không đặt thêm yêu cầu về số lượng công trình xử lý.

Các xã cũng phải xây dựng cảnh quan, không gian xanh - sạch - đẹp, an toàn và có mô hình cải tạo, phục hồi cảnh quan, xử lý chất lượng nước mặt ao hồ, kênh mương.

Việc chia xã thành các nhóm theo Bộ tiêu chí quốc gia giai đoạn 2026 - 2030 được xem là bước chuyển từ cách tiếp cận “một bộ tiêu chí cho mọi xã” sang cách tiếp cận linh hoạt hơn, sát với điều kiện thực tế. Bộ tiêu chí quốc gia gồm 10 tiêu chí, 47 chỉ tiêu và mỗi tiêu chí được thiết kế theo 3 nhóm xã.

Đối với Hà Nội, thành phố cụ thể hóa thành hai nhóm xã trong bộ tiêu chí riêng, đồng thời đặt ra những yêu cầu cao hơn ở những địa bàn có tốc độ đô thị hóa và trình độ phát triển kinh tế - xã hội cao hơn.

Điểm quan trọng của cách làm này là phân nhóm để nâng chất lượng. Các xã nhóm 1 và nhóm 2 đều phải đáp ứng hệ thống tiêu chí toàn diện về kinh tế, hạ tầng, văn hóa, giáo dục, y tế, an sinh, môi trường, chuyển đổi số, quản trị và quốc phòng - an ninh; khác nhau chủ yếu ở mức chuẩn cụ thể của từng chỉ tiêu.

Theo Quyết định của Hà Nội, UBND các xã có trách nhiệm căn cứ Bộ tiêu chí và hướng dẫn của Trung ương, Thành phố để chủ động rà soát mức độ đạt được, xây dựng chương trình, kế hoạch và lộ trình thực hiện phù hợp.

Như vậy, xây dựng nông thôn mới Hà Nội giai đoạn 2026 - 2030 được đặt trong một cách tiếp cận mới: Không chạy theo thành tích đạt chuẩn bằng mọi giá, mà hướng tới xác định đúng đặc điểm từng xã, lựa chọn mức chuẩn phù hợp, tập trung nguồn lực vào những tiêu chí còn thiếu và từng bước nâng chất lượng đời sống người dân.

Trang thông tin có sự phối hợp của Văn phòng Điều phối Chương trình xây dựng nông thôn mới Thành phố Hà Nội.