Năng lực xử lý hiện tại chưa đáp ứng thời điểm cao điểm

Áp lực xử lý chất thải rắn xây dựng tại Hà Nội đang gia tăng nhanh chóng. Khoảng 90% lượng chất thải phát sinh là vật liệu vô cơ như đất, cát, sỏi, gạch, bê tông. Đây là nguồn vật liệu có khả năng thu hồi, nghiền, tái chế và sử dụng cho san nền, xây dựng, nhưng nếu không được tổ chức tiếp nhận và xử lý kịp thời sẽ tạo áp lực lớn lên môi trường, giao thông và trật tự đô thị.

Theo Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Lê Thanh Nam, lượng chất thải rắn xây dựng phát sinh trên địa bàn hiện khoảng 3.000–3.400 tấn/ngày, cao điểm có thể đạt khoảng 10.000 tấn/ngày. Đến năm 2030, khối lượng phát sinh bình quân được dự báo gần 5.000 tấn/ngày.

Trong khi đó, năng lực xử lý thực tế hiện còn thấp so với nhu cầu. Hai vị trí đang hoạt động gồm bãi chôn lấp chất thải rắn xây dựng Nguyên Khê, xã Phúc Thịnh, công suất 360 tấn/ngày và khu vực nút giao Pháp Vân-Cầu Giẽ, phường Yên Sở, công suất 480 tấn/ngày.

Cơ sở nghiền, tái chế tại phường Phúc Lợi có công suất thiết kế 480 tấn/ngày nhưng đang dừng hoạt động. Đơn vị vận hành phải hoàn thiện phương án bảo đảm an toàn phòng, chống thiên tai, lũ trước khi được xem xét hoạt động trở lại.

Như vậy, mặc dù tổng công suất thiết kế của ba vị trí hiện có đạt 1.320 tấn/ngày, năng lực thực tế đang vận hành chỉ khoảng 840 tấn/ngày, tương đương khoảng một phần tư lượng chất thải rắn xây dựng phát sinh trong ngày bình thường. Khoảng cách này càng lớn khi các dự án giao thông, chỉnh trang đô thị và công trình trọng điểm bước vào giai đoạn thi công đồng loạt.

Hà Nội đã quy hoạch 8 vị trí xử lý chất thải rắn xây dựng với tổng công suất dự kiến đến năm 2030 đạt 7.640 tấn/ngày; đồng thời tiếp tục nghiên cứu hai vị trí tại xã Vật Lại và xã Trung Giã. Tuy nhiên, các dự án theo quy hoạch cần thời gian để hoàn thiện thủ tục, lựa chọn nhà đầu tư và xây dựng.

Để giải quyết nhu cầu cấp bách, thành phố cho phép UBND cấp xã xem xét cho thuê, sử dụng tạm thời, không quá 5 năm, quỹ đất công và đất bãi ven sông chưa sử dụng làm điểm tiếp nhận, xử lý chất thải rắn xây dựng. Đến nay, 21 vị trí đất với tổng diện tích khoảng 97,74 ha tại 15 xã, phường đã được xác định đáp ứng điều kiện cho thuê tạm thời.

Việc tìm được quỹ đất mới chỉ là bước đầu. Vấn đề quan trọng hơn là nhanh chóng hoàn thiện các điều kiện về đất đai, môi trường, giao thông, đê điều và phòng, chống thiên tai để biến các vị trí đã xác định thành công suất xử lý thực tế. Theo phương án của thành phố, bốn vị trí tạm thời tại các xã Bát Tràng, Hồng Vân, Phúc Thịnh và Thư Lâm có công suất dự kiến 500 tấn/ngày cho mỗi vị trí. Nếu được đưa vào hoạt động đầy đủ, các cơ sở này sẽ bổ sung khoảng 2.000 tấn/ngày, nâng tổng năng lực xử lý lên gần 3.000 tấn/ngày.

Các địa phương được giao lựa chọn đơn vị có năng lực, kinh nghiệm; hoàn thiện thủ tục về môi trường, kết nối giao thông và bảo đảm vị trí không thuộc danh mục ao, hồ cấm san lấp. Theo tiến độ đặt ra, bốn vị trí phải phấn đấu hoàn thành trước ngày 15/8/2026. Tuy nhiên, báo cáo ngày 19/8 của Sở Nông nghiệp và Môi trường chưa xác nhận toàn bộ các cơ sở đã chính thức đi vào hoạt động. Đây là vấn đề cần sớm được làm rõ bởi tiến độ trên giấy chỉ thực sự có ý nghĩa khi máy móc được lắp đặt, cơ sở đủ điều kiện vận hành và có thể tiếp nhận chất thải từ các công trình.

Một vị trí quan trọng khác là khu X16B tại xã Chương Dương, quy mô khoảng 6ha, công suất 700 tấn/ngày. Thành phố yêu cầu bố trí trước tối thiểu 1ha để doanh nghiệp lắp đặt máy móc, đưa vào hoạt động trước ngày 15/9; tiếp tục bàn giao phần diện tích còn lại trước ngày 30/9, làm cơ sở vận hành toàn bộ khu vực trước ngày 1/11/2026.

Hàng loạt vị trí khác đang được xem xét tại Hồng Vân, Phù Đổng, Đại Xuyên, Đại Thanh, Đa Phúc, Nội Bài, Phú Xuyên, Kim Anh, Lĩnh Nam, Liên Minh, Sóc Sơn và Trung Giã. Công suất dự kiến phổ biến ở mức 500 tấn/ngày cho mỗi vị trí; riêng hai khu vực đất công dọc bãi sông Đuống tại xã Phù Đổng có công suất đề xuất 1.000 tấn/ngày.

Nếu các vị trí được triển khai đúng tiến độ, tổng công suất tiếp nhận, xử lý chất thải rắn xây dựng trên địa bàn có thể đạt gần 9.000 tấn/ngày vào cuối năm 2026. Đây là cơ sở để Hà Nội thực hiện mục tiêu cân bằng giữa lượng phát sinh và năng lực xử lý trong năm nay.

Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Bùi Duy Cường cho biết, thành phố đang đồng thời triển khai các dự án theo quy hoạch và bố trí những khu xử lý tạm thời hoặc xử lý tại chỗ đối với khu vực phát sinh lượng chất thải lớn. Về lâu dài, Hà Nội nghiên cứu hai khu tập kết, lưu trữ vật liệu và xử lý chất thải quy mô lớn tại xã Trung Giã, diện tích khoảng 90ha và xã Vật Lại, diện tích khoảng 100ha.

Hai khu vực này có lợi thế về quỹ đất công và kết nối vận tải đường thủy. Khi được hình thành, các khu tập kết không chỉ bổ sung năng lực xử lý mà còn góp phần giảm quãng đường vận chuyển bằng đường bộ, hạn chế ùn tắc, bụi và chi phí vận chuyển.

Không để điểm xử lý tạm trở thành bãi tập kết mới

Mở thêm các vị trí tiếp nhận là giải pháp cần thiết nhưng phải đi cùng công nghệ xử lý và cơ chế giám sát chặt chẽ. Nếu chỉ tiếp nhận, lưu chứa mà không tổ chức phân loại, nghiền và tái chế, các khu đất tạm thời có nguy cơ trở thành những bãi tập kết phế thải mới.

Phó Bí thư Thường trực Thành ủy Hà Nội Nguyễn Trọng Đông yêu cầu các xã, phường khẩn trương bố trí quỹ đất, hình thành các điểm tiếp nhận và đưa công nghệ vào xử lý chất thải rắn xây dựng. Việc xử lý ngay tại địa bàn vừa giảm chi phí vận chuyển, vừa tạo điều kiện kiểm soát nguồn thải và từng bước chấm dứt tình trạng đổ trộm.

Đối với các vị trí ngoài bãi sông, địa phương phải phối hợp với cơ quan chuyên môn rà soát cao độ hiện trạng, cấp báo động lũ và các quy định về đê điều, phòng, chống thiên tai; xây dựng phương án kỹ thuật và phương án ứng phó theo từng cấp độ. Việc đấu nối giao thông, tổ chức phương tiện vận chuyển ngoài đê cũng phải được xem xét trước khi cơ sở vận hành.

Các điểm xử lý chỉ được tiếp nhận bê tông, gạch, ngói, tấm ốp, gốm và sứ thải; tuyệt đối không tiếp nhận chất thải nguy hại hoặc chất thải vượt ngưỡng nguy hại. Nhà đầu tư không được xây dựng công trình kiên cố và phải hoàn trả mặt bằng không điều kiện khi hết thời hạn thuê hoặc khi địa phương cần sử dụng đất để triển khai dự án theo quy hoạch.

Camera giám sát phải được lắp đặt trong suốt quá trình hoạt động, truyền dữ liệu về Sở Nông nghiệp và Môi trường, Sở Xây dựng, Công an thành phố và UBND địa phương. Đây là công cụ cần thiết để kiểm soát nguồn chất thải, khối lượng tiếp nhận, hoạt động vận chuyển và việc chấp hành các yêu cầu về môi trường.

Cùng với mở rộng mạng lưới xử lý, việc kiểm tra và xử lý vi phạm phải được tăng cường. Trung tướng Nguyễn Thanh Tùng, Ủy viên Ban Thường vụ Thành ủy, Giám đốc Công an thành phố Hà Nội cho biết, từ ngày 15/12/2025 đến nay, Công an thành phố đã khởi tố 4 vụ án với 13 bị can liên quan đến hành vi gây ô nhiễm môi trường; xử phạt hành chính 23 vụ với tổng số tiền 1,4 tỷ đồng và đang kiểm tra 20 vụ khác. Công an cấp xã đã phát hiện 247 vụ xả rác không đúng quy định, xử phạt tổng cộng 3 tỷ đồng.

Áp lực chất thải rắn xây dựng sẽ tiếp tục gia tăng cùng tốc độ đầu tư xây dựng của Thủ đô. Vì vậy, yêu cầu đặt ra không chỉ là có thêm nơi tiếp nhận, mà phải hình thành được mạng lưới xử lý thực chất, kiểm soát được quá trình vận chuyển và nâng tỷ lệ tái chế. Chỉ khi các vị trí tạm thời được vận hành đúng tiến độ, đúng công suất và đúng quy định, khoảng trống xử lý phế thải xây dựng mới có thể từng bước được thu hẹp.