"Điểm nghẽn" về không gian

Phường Tam Kỳ mới được sáp nhập từ 3 phường An Mỹ, An Xuân và Trường Xuân của thành phố Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam cũ, với diện tích 8,36 km² và dân số hơn 44.000 người. Bộ máy chính quyền tại đây vận hành ổn định, duy trì đà tăng trưởng kinh tế với hơn 4.200 hộ kinh doanh và 550 doanh nghiệp.

Còn phường Hội An - "trái tim" của đô thị di sản, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đã mang lại bước tiến đột phá trong cải cách hành chính và chuyển đổi số. Với tỉ lệ hồ sơ trực tuyến đạt 99,84% và 100% hồ sơ được số hóa, Hội An đã thể hiện tinh thần một chính quyền phục vụ, gần dân. Kinh tế du lịch, dịch vụ tại đây tiếp tục phục hồi mạnh mẽ, đóng góp 70% trong cơ cấu kinh tế địa phương.

Tuy nhiên, đằng sau con số ấn tượng là những bất cập nảy sinh từ thực tế vận hành. Tại Tam Kỳ, việc sáp nhập khiến không gian phát triển bị chia tách rõ rệt trong khi cơ chế liên kết vùng chưa được thiết lập tương ứng. Điều này dẫn đến xu hướng phát triển cục bộ, đầu tư phân tán, manh mún và hiệu quả thấp, làm suy giảm khả năng kết nối hạ tầng giữa các phường.

Bí thư Đảng ủy phường Tam Kỳ Nguyễn Thị Thu Lan cho biết, thời gian qua, Tam Kỳ cùng các phường lân cận (Bàn Thạch, Hương Trà, Quảng Phú) đã chủ động phối hợp trong quản lý và phát triển đô thị, bước đầu hình thành cơ chế trao đổi thông tin, phối hợp xử lý các vấn đề về quy hoạch, trật tự xây dựng, đất đai và hạ tầng kỹ thuật. Nhiều nội dung phối hợp đã mang lại hiệu quả thiết thực, góp phần cải thiện diện mạo đô thị và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước. Đặc biệt, Đảng ủy 4 phường đã tổ chức ký kết quy chế phối hợp công tác xây dựng Đảng, hệ thống chính trị, phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng - an ninh. Sự phối hợp này đã tạo sự gắn kết, đồng thuận trong nhân dân, từng bước hình thành tư duy phát triển theo không gian mở, không bó hẹp trong địa giới hành chính.

Tuy nhiên, công tác phối hợp vẫn bộc lộ nhiều hạn chế. Nội dung phối hợp chủ yếu tập trung vào xử lý các vấn đề phát sinh, mang tính hành chính, chưa hình thành được cơ chế liên kết có tính chiến lược và dài hạn. Còn thiếu đầu mối điều phối thống nhất nhằm định hướng phát triển không gian và phân bổ nguồn lực hợp lý giữa các địa phương. Trong bối cảnh tổ chức lại đơn vị hành chính, không gian phát triển bị chia tách rõ rệt, trong khi cơ chế liên kết vùng chưa được thiết lập tương ứng. Điều này làm gia tăng xu hướng phát triển cục bộ, khi mỗi địa phương tự triển khai đầu tư theo định hướng riêng, thiếu sự phối hợp đồng bộ, dẫn đến tình trạng phân tán nguồn lực, phát triển manh mún và hiệu quả thấp. Các lợi thế trước đây của thành phố Tam Kỳ cũ, đặc biệt là quy hoạch không gian và hệ thống hạ tầng chưa được khai thác đồng bộ và hiệu quả. Liên kết trong thu hút đầu tư, nhất là đối với các dự án quy mô lớn, lan tỏa, còn hạn chế. Sự thiếu đồng bộ về hạ tầng kỹ thuật giữa các phường tiếp tục là điểm nghẽn, làm suy giảm khả năng kết nối và hạn chế việc phát huy tối đa tiềm năng phát triển chung của toàn khu vực.

Đối với Hội An, áp lực quản trị còn nặng nề hơn do tính chất đặc thù của đô thị di sản thế giới. Nguồn lực và thẩm quyền hiện tại chưa tương xứng với khối lượng công việc đa ngành, từ quản lý trật tự đô thị, vệ sinh môi trường đến bảo tồn di sản. Đặc biệt, sự giao thoa, chồng lấn về chức năng giữa UBND phường và Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa thế giới Hội An đang tạo ra những "khoảng xám" trong quản lý, khiến việc xử lý vi phạm có lúc còn chậm và lúng túng.

Bí thư Đảng ủy phường Hội An Nguyễn Đức Bình thông tin, khó khăn lớn hiện nay là sự giao thoa, chồng lấn, chưa rõ ràng về chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền và trách nhiệm giữa Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa thế giới Hội An với UBND phường Hội An. Trung tâm thực hiện nhiệm vụ chuyên môn về bảo tồn, quản lý di sản; UBND phường chịu trách nhiệm quản lý nhà nước. Do thiếu cơ chế phối hợp đủ mạnh, đủ rõ nên có lúc xử lý công việc còn phân tán, lúng túng. Nếu không tháo gỡ, trách nhiệm sẽ bị chia cắt, xử lý vi phạm không kịp thời, người dân không biết rõ cơ quan có thẩm quyền, khó chủ động điều hành tổng thể địa bàn...

Phát triển trong một chỉnh thể thống nhất

Thực tiễn cho thấy, sự phát triển của một địa phương không thể tách rời tổng thể không gian chung. Tại không gian di sản Hội An, tư duy liên kết lại càng mang tính sống còn. Hội An không thể phát triển nếu khép kín trong ranh giới hành chính, bởi các yếu tố di sản, sinh thái, sông nước và làng nghề là một chỉnh thể liên thông với Hội An Đông, Hội An Tây và xã Tân Hiệp. Yêu cầu đặt ra là phải xây dựng thương hiệu chung theo công thức "một không gian - nhiều sản phẩm - nhiều điểm đến". Trong đó, phường Hội An giữ vai trò hạt nhân di sản, các khu vực lân cận bổ trợ bằng không gian biển, dịch vụ nghỉ dưỡng, làng nghề và du lịch sinh thái Cù Lao Chàm.

Ông Nguyễn Sự, nguyên Bí thư Thành ủy Hội An cũ chia sẻ, không gian cộng đồng di sản Hội An, gồm các công trình kiến trúc, hiện vật… phải được ghi nhận là một chỉnh thể thống nhất, không thể chia tách với đơn vị hành chính đơn lẻ. Những đề nghị thay đổi chỉnh trang ở Hội An, dù với quan điểm tiến bộ, hiện đại, cũng cần có sự cân nhắc thận trọng để ưu tiên giữ vững đặc điểm văn hóa di sản tại đây. Đô thị nào cũng cần định hướng phát triển, nhưng giữ nền tảng văn hóa mới là giải pháp phát triển tốt nhất cho những đô thị lịch sử như Hội An và cũng cần ghi nhớ Hội An là một đô thị có cá tính, bản sắc rất riêng biệt.

Ông Nguyễn Đức Bình, Bí thư Đảng ủy phường Hội An cho biết, trong quá trình phát triển, Hội An xác định không thể phát triển theo tư duy địa giới hành chính khép kín. Không gian di sản, du lịch, sinh thái, sông nước, làng nghề, biển đảo và nông nghiệp trải nghiệm là chỉnh thể liên thông giữa phường Hội An, Hội An Đông, Hội An Tây và xã Tân Hiệp. Ban Thường vụ Đảng ủy phường chủ trì, phối hợp cùng các xã, phường nêu trên ký kết Quy chế phối hợp, tạo nền tảng chính trị cho phối hợp phát triển kinh tế - xã hội, bảo tồn di sản, quản lý đô thị, quản lý du lịch, bảo vệ môi trường, quốc phòng - an ninh.

Phường Hội An đề nghị Trung ương, Thành ủy nghiên cứu cơ chế đặc thù cho quản lý, bảo tồn và phát triển đô thị di sản thế giới; chỉ đạo rà soát, đánh giá mô hình quản trị đô thị di sản Hội An sau khi vận hành chính quyền địa phương 2 cấp, đặc biệt quan tâm nghiên cứu một mô hình quản lý thống nhất, đủ tầm, đủ thẩm quyền, đủ nguồn lực đối với không gian Đô thị cổ Hội An.

Thực tiễn cho thấy, Đô thị cổ Hội An là một thực thể di sản sống, hệ sinh thái văn hóa - du lịch - cư trú - thương mại được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Do đó, quản lý Hội An cần xuất phát từ tính chỉnh thể của di sản, không để việc phân định địa giới hành chính dẫn đến phân tán trách nhiệm, cắt khúc không gian quản lý, làm giảm hiệu quả bảo tồn, phát huy giá trị và xây dựng phát triển thương hiệu Hội An.

Ở phía Nam thành phố, 4 phường Tam Kỳ, Bàn Thạch, Hương Trà và Quảng Phú đang đối mặt với yêu cầu phải chuyển đổi mạnh mẽ tư duy từ quản lý theo địa giới hành chính sang quản lý theo không gian phát triển; từ phối hợp tình huống sang liên kết chiến lược. Việc tạo lập "cực tăng trưởng mới" đòi hỏi sự kết nối hài hòa về hạ tầng kỹ thuật, đặc biệt là hệ thống giao thông trục chính và hạ tầng số liên thông nhằm hình thành chuỗi phát triển đô thị - công nghiệp - dịch vụ, nơi nguồn lực được huy động và chia sẻ. Để thực hiện được các mục tiêu này, các địa phương đã đưa ra những nhóm giải pháp và kiến nghị cụ thể. Trong đó, lãnh đạo phường Tam Kỳ kiến nghị thiết lập cơ chế điều phối thống nhất; sớm thành lập Ban điều phối hoặc Hội đồng điều phối vùng để chỉ đạo thống nhất về quy hoạch, đầu tư và quản lý đô thị, tránh tình trạng "mạnh ai nấy làm".

Bà Nguyễn Thị Thu Lan, Bí thư Đảng ủy phường Tam Kỳ kiến nghị, để tạo điều kiện cho phường Tam Kỳ và các phường lân cận phát triển tương xứng với tiềm năng, thành phố cần quan tâm, sớm thành lập Ban điều phối để thực hiện chức năng điều hành thống nhất đối với công tác phát triển kinh tế - xã hội của 4 phường; giữ vai trò đầu mối trong việc điều phối quy hoạch tổng thể, rà soát và xác định thứ tự ưu tiên đầu tư, theo dõi, giám sát quá trình triển khai các chương trình, dự án có tính chất liên vùng nhằm bảo đảm tính đồng bộ và hiệu quả.

Nhằm hạn chế, khó khăn trong quá trình triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, Ban Tổ chức Thành ủy Đà Nẵng đề xuất Ban Thường vụ Thành ủy kiến nghị Trung ương xem xét, chỉ đạo cho chủ trương và định hướng về việc tổ chức, sắp xếp lại không gian phát triển đô thị, trong đó nghiên cứu kết nối khu vực phường trung tâm như các phường thuộc quận Hải Châu (cũ), quận Sơn Trà (cũ), thành phố Hội An (cũ), thành phố Tam Kỳ (cũ);  xem xét sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã chưa bảo đảm tiêu chí về dân số, diện tích theo quy định, nhằm nâng cao hiệu quả quản lý và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Chỉ khi giải quyết đồng bộ các vấn đề về thể chế và liên kết không gian, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp tại Đà Nẵng mới thực sự phát huy được tiềm năng, tạo ra bước phát triển bứt phá và trở thành không gian sống nhân văn, bền vững cho nhân dân.

Bài cuối: Nâng cao hiệu quả quản trị cấp cơ sở