Khi “con không muốn đi học” là dấu hiệu trẻ đang lo lắng

Vào đầu năm học, nhiều trẻ thường nói “con không muốn đi học” hoặc xuất hiện những biểu hiện như đau bụng, đau đầu, khó ngủ, cáu gắt, tìm lý do không đến trường khi đến giờ đi học. Theo Thạc sĩ tâm lý Nguyễn Quí Quỳnh, Bệnh viện Nhi Đồng 2, khi trẻ nói “con không muốn đi học”, trước hết cha mẹ cần xem xét câu nói này xuất hiện trong hoàn cảnh nào.

Nếu trẻ nói như vậy sau một kỳ nghỉ hè dài, có thể xuất phát từ những nguyên nhân thông thường như trẻ có thể tiếc nuối khoảng thời gian được vui chơi thoải mái, ngủ muộn, xem tivi nhiều hơn hoặc đi du lịch cùng gia đình. Nói cách khác, trẻ chưa sẵn sàng về mặt tâm lý để từ bỏ sự tự do, thoải mái quen thuộc trong kỳ nghỉ và trở lại với nề nếp học tập. 

Tuy nhiên, nếu câu nói xuất hiện trong một bối cảnh khác, phía sau có thể là những cảm xúc trẻ chưa thể diễn đạt bằng lời. Khi đó, phụ huynh cần trò chuyện và quan sát những thay đổi của trẻ về thái độ, cách cư xử, giấc ngủ, ăn uống và quan hệ với bạn bè.

Bên cạnh đó, phụ huynh cũng có thể gợi nhắc về những người bạn mà trẻ từng chơi cùng để xem trẻ có muốn kết nối lại hay không; nhắc đến giáo viên cũ và quan sát phản ứng của trẻ; hoặc tìm hiểu trẻ có dự định gì khi gặp lại bạn bè.

Thạc sĩ tâm lý Nguyễn Quí Quỳnh cho biết thêm, có nhiều nguyên nhân khiễn trẻ không muốn đến trường có thể do những ký ức không vui liên quan đến áp lực học tập, như cảm giác phải học quá nhiều, không theo kịp bài giảng hoặc lo sợ cha mẹ thất vọng khi kết quả học tập không tốt.

Sự cạnh tranh giữa các bạn, mối quan hệ không tốt với bạn bè, thầy cô, khó khăn trong giao tiếp hoặc nỗi sợ thầy cô cũng là những vấn đề cần lưu ý. Tùy mức độ và tần suất xuất hiện, những biểu hiện này có thể cho thấy trẻ đang trải qua tình trạng căng thẳng tâm lý học đường.

Một số trường hợp, sự lo lắng còn biểu hiện qua các triệu chứng cơ thể. Trước ngày đi học, trẻ có thể cáu gắt, khó ngủ, đau bụng, đau đầu hoặc mệt mỏi nhưng không nóng sốt nhưng vào thứ Bảy, Chủ nhật, trẻ lại vui chơi bình thường.

Theo Thạc sĩ Nguyễn Quí Quỳnh, khi không thể nói ra sự lo lắng, cơ thể có thể biểu hiện thay cho trẻ. Trong chuyên môn có thuật ngữ “rối loạn chuyển dạng”, dùng để chỉ tình trạng lo lắng được cơ thể hóa bằng các triệu chứng cơ thể. Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới, khoảng 5% trẻ tiểu học và 2% trẻ trung học có những rối loạn lo âu này.

Thực tế trong quá trình thăm khám, biểu hiện của rối loạn chuyển dạng có thể đa dạng, từ trẻ bị yếu một chi nhưng không có tổn thương thần kinh đến giảm thị lực trong khi kết quả kiểm tra mắt vẫn bình thường.

Với trẻ 10 - 15 tuổi, nguyên nhân không muốn đến trường có thể liên quan đến áp lực học tập, bạn bè hoặc những cảm xúc trẻ chưa muốn chia sẻ. Nếu trước đây trẻ thích đi học nhưng sau kỳ nghỉ hè lại né tránh trường lớp, không muốn gặp bạn bè và chỉ trả lời “không có gì”, cha mẹ nên tìm hiểu mối quan hệ của trẻ với các bạn.

Theo chuyên gia tâm lý, ở tuổi vị thành niên, giao tiếp với bạn bè là hoạt động chủ đạo, gần như rất quan trọng đối với trẻ, thậm chí trên cả việc học. Vì vậy, phụ huynh nên tìm hiểu liệu trẻ có mâu thuẫn, bị cô lập hoặc bị bạn học đe dọa hay không.

Bên cạnh đó, phụ huynh cũng cần lưu ý nếu trẻ thu mình, mất ngủ, thay đổi thói quen sinh hoạt, thường xuyên lo lắng hoặc né tránh việc học kéo dài hơn một tháng; không hoàn thành bài tập, thường xuyên quên sách vở, không nhớ lời giáo viên dặn, kết quả học tập giảm sút, đuối sức trong học tập hoặc từ chối sự giúp đỡ cần đưa trẻ đến gặp chuyên gia tâm lý học đường.

Phụ huynh cần bình tĩnh, đồng hành cùng trẻ trở lại trường

Một tình huống thường gặp vào đầu năm học là trẻ không chịu vào lớp khi được cha mẹ đưa đến trường, thậm chí chống cự, bấu víu hoặc khóc thét. Tuy nhiên, sau khi đưa cho giáo viên, trẻ lại hòa nhập, học tập và chơi bình thường.

Theo Thạc sĩ Nguyễn Quí Quỳnh, trong trường hợp này, phụ huynh nên giữ bình tĩnh để truyền sự bình tĩnh cho con. Cha mẹ có thể ngồi ngang tầm mắt, ôm trẻ và khẳng định: “Chiều ba mẹ sẽ đón con”. Đặc biệt, không nên dọa trẻ rằng sẽ bị thầy cô la, bị bạn bè cười hoặc trêu chọc vì có thể khiến trẻ sợ hãi hơn.

Sau khi đón con, phụ huynh có thể hỏi về ngày học, bạn bè và các hoạt động trẻ đã tham gia, đồng thời quan sát giấc ngủ. Nếu trẻ hoảng sợ quá mức, bỏ chạy hoặc khóc thét dữ dội trước khi đến trường và tình trạng kéo dài gần một tháng, cha mẹ nên đưa trẻ đến gặp chuyên gia tâm lý.

Với trẻ chuẩn bị vào lớp 1, theo Thạc sĩ Nguyễn Quí Quỳnh, phụ huynh có thể rèn luyện 5 kỹ năng thông qua các hoạt động sinh hoạt hằng ngày. Trẻ cần biết ngồi yên tại chỗ và thực hiện những yêu cầu đơn giản; biết nói lên cảm xúc, nhu cầu của mình; biết tự phục vụ như tự ăn, tự vệ sinh cá nhân; biết chơi luân phiên, chờ đợi khi chơi cùng bạn; đồng thời biết chia sẻ cảm xúc với người khác.

"Việc rèn luyện những kỹ năng này nhằm giúp trẻ hình thành sự tự tin, sẵn sàng hơn khi bước ra môi trường bên ngoài. Phụ huynh có thể thực hiện trong sinh hoạt hằng ngày, thay vì tạo áp lực hoặc nhấn mạnh quá nhiều về việc trẻ sắp đi học", Thạc sĩ Nguyễn Quí Quỳnh cho biết thêm.

Về việc trở lại nề nếp sau kỳ nghỉ, nếu trẻ cảm thấy thoải mái, gia đình có thể bắt đầu lại sinh hoạt bình thường. Nếu trẻ chưa sẵn sàng, cha mẹ có thể thiết lập lại kế hoạch, đan xen giờ chơi và giờ học; thời gian chơi được rút ngắn dần, trong khi giờ học tăng lên từng phần, khoảng 5 phút mỗi lần theo khung giờ cố định. Trẻ càng nhỏ, tiến trình này càng cần thực hiện chậm; với trẻ lớn hơn, cha mẹ có thể để con tự sắp xếp thời gian hợp lý.

Đối với trẻ dành nhiều thời gian sử dụng điện thoại sau kỳ nghỉ hè, chuyên gia cho rằng cha mẹ cần hoạch định lại thời gian sử dụng thiết bị, giảm dần thời gian chơi và khoảng cách giữa các lần sử dụng, đồng thời tạo cho trẻ khung giờ học cố định. Việc sử dụng điện thoại nên được bố trí sau khi trẻ đã học bài xong, khoảng 20 - 30 phút.

Thạc sĩ Nguyễn Quí Quỳnh cho biết, phụ huynh nên dành cho trẻ những lời động viên chân tình để con vững vàng bước vào năm học mới. Theo đó, cha mẹ có thể đồng hành cùng con sắp xếp lại thời gian, nề nếp sinh hoạt, chuẩn bị đồ dùng học tập, đồng thời lắng nghe và trò chuyện cởi mở thay vì tạo áp lực về điểm số. Bên cạnh việc học, mối quan hệ với bạn bè cũng rất quan trọng; phụ huynh nên giúp trẻ kết bạn, bởi việc có bạn có thể tạo thêm động lực để trẻ đi học.