Bài 3: Xuất khẩu vượt gió ngược 

Theo các chuyên gia, kim ngạch xuất khẩu đạt 76,36 tỷ USD trong hai tháng đầu năm nay tăng 18,3% so với cùng kỳ năm 2025 là tín hiệu tích cực trong bối cảnh cầu thế giới chưa ổn định. Ông Nguyễn Nam Hải - Chủ tịch Hiệp hội Cà phê, Cao cao Việt Nam cho biết: Thời gian gần đây, xuất khẩu cà phê của Việt Nam liên tục duy trì quy mô lớn với giá trị cao, phản ánh sự chuyển biến tích cực của ngành. Giá cà phê ở mức cao tạo điều kiện để người nông dân tái đầu tư vào sản xuất, nâng cao chất lượng vườn cây và là yếu tố quan trọng giúp cà phê Việt Nam đáp ứng tốt hơn tiêu chuẩn thị trường và hướng tới phát triển bền vững.

Ở góc độ điều hành, ông Bùi Huy Sơn – Vụ trưởng Vụ Kế hoạch, Tài chính và Quản lý doanh nghiệp (Bộ Công Thương) cho rằng: Kết quả hiện tại mới chỉ là bước khởi đầu, trong khi áp lực hoàn thành mục tiêu tăng trưởng hai con số cho cả năm là rất lớn. Những tín hiệu tích cực của sản xuất công nghiệp và xuất khẩu sẽ khó duy trì bền vững nếu thiếu sự điều hành linh hoạt và phối hợp chặt chẽ giữa trụ cột chính sách.

Tuy nhiên, kỳ vọng đó đang đứng trước những phép thử khắc nghiệt từ bên ngoài. Thực tiễn cho thấy biến động tại Trung Đông đã tác động trực tiếp đến hoạt động xuất khẩu. Nhiều doanh nghiệp phản ánh tình trạng hàng hóa không thể cập cảng đúng kế hoạch, buộc phải chuyển hướng hoặc tìm đối tác thay thế kéo theo chi phí phát sinh và rủi ro thương mại. Đối với mặt hàng nông sản tươi, việc kéo dài thời gian vận chuyển còn làm suy giảm chất lượng, ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín và hiệu quả kinh doanh.

Không chỉ đối mặt với rủi ro logistics, doanh nghiệp xuất khẩu còn chịu áp lực ngày càng lớn từ các tiêu chuẩn thị trường. Tại châu Âu, theo ông Trần Ngọc Quân – Tham tán Thương mại Việt Nam tại Bỉ và Liên minh châu Âu (EU), trong bối cảnh bất ổn năng lượng, EU ưu tiên giải pháp điều tiết dài hạn và tiếp tục mở rộng mạng lưới FTA nhằm xây dựng chuỗi cung ứng bền vững. Việt Nam đang có lợi thế đáng kể nhờ Hiệp định thương mại tự do Việt Nam – EU (EVFTA)với hơn 80% dòng thuế được cắt giảm để gia tăng thị phần.

Dù vậy, đi cùng cơ hội là yêu cầu ngày càng khắt khe về môi trường và phát triển bền vững. Các cơ chế như điều chỉnh carbon tại biên giới (CBAM), quy định chống phá rừng (EUDR) hay tiêu chuẩn về kinh tế tuần hoàn đang dần trở thành luật chơi mới. Cùng với đó, nguy cơ gia tăng biện pháp phòng vệ thương mại và kiểm soát xuất xứ cũng hiện hữu buộc doanh nghiệp phải nâng cao tiêu chuẩn sản xuất và tuân thủ chặt chẽ quy định.

Theo ông Đỗ Ngọc Hưng – Trưởng Thương vụ Việt Nam tại Hoa Kỳ, đây vẫn là thị trường xuất khẩu quan trọng hàng đầu song yêu cầu ngày càng khắt khe và cạnh tranh gay gắt. Cơ cấu xuất khẩu đang chuyển dịch tích cực sang nhóm hàng công nghiệp chế biến, công nghệ cao nhưng doanh nghiệp phải đáp ứng tiêu chuẩn cao về truy xuất nguồn gốc, lao động, môi trường…Vì vậy, cạnh tranh không còn chỉ nằm ở giá hay chất lượng mà ở mức độ minh bạch của toàn bộ chuỗi cung ứng.

Chia sẻ về giải pháp duy trì đà tăng trưởng năm 2026, ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) nhấn mạnh: Xuất nhập khẩu đang chịu tác động tổng hợp từ căng thẳng địa chính trị, biến động năng lượng và chi phí logistics. Dù vậy, kết quả hai tháng đầu năm với mức tăng trưởng xuất khẩu 18,3% cho thấy nền tảng tích cực của sản xuất trong nước.

Theo ông Sơn, mức nhập siêu khoảng 3 tỷ USD trong giai đoạn này mang tính chu kỳ. Với một nền kinh tế có độ mở lớn, sự lệch pha tạm thời giữa xuất và nhập không phải là dấu hiệu bất ổn mà phản ánh kỳ vọng sản xuất đang được củng cố. Tuy nhiên, để duy trì đà tăng trưởng trong những quý tiếp theo, điều quan trọng là nâng cao năng lực dự báo và cảnh báo thị trường giúp doanh nghiệp chủ động điều chỉnh kế hoạch sản xuất kinh doanh.

Cùng đó, cần sự phối hợp đồng bộ giữa các bộ, ngành trong điều hành chính sách liên quan đến vận tải, tài chính, ngoại tệ và chuỗi cung ứng. Việc điều hành linh hoạt giữa xuất khẩu và tiêu dùng trong nước đóng vai trò quan trọng giúp giảm áp lực tồn kho và duy trì dòng vốn cho doanh nghiệp.

Đặc biệt, việc sử dụng hiệu quả công cụ quản lý ngoại thương sẽ giúp điều tiết nhịp xuất nhập khẩu, bảo đảm hàng hóa lưu thông thông suốt, hạn chế tình trạng ùn ứ và hỗ trợ doanh nghiệp ổn định sản xuất. Đây là giải pháp mang tính điều tiết mềm và ý nghĩa lớn trong bối cảnh thị trường nhiều biến động.

Ở tầm vĩ mô, xu hướng đa dạng hóa thị trường và chuỗi cung ứng đang được thúc đẩy mạnh mẽ giúp giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống. Ngoài ra, việc phát triển hạ tầng logistics, mở rộng tuyến vận tải và đẩy mạnh ứng dụng nền tảng số sẽ đóng vai trò ngày càng quan trọng trong nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Cùng với chính sách hỗ trợ, vai trò của hệ thống thương vụ Việt Nam ở nước ngoài ngày càng được khẳng định như cầu nối quan trọng giữa doanh nghiệp và thị trường. Việc cung cấp thông tin kịp thời, cảnh báo rủi ro và hỗ trợ xử lý rào cản thương mại sẽ giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong chiến lược kinh doanh.

Theo các chuyên gia, xuất khẩu Việt Nam trong năm 2026 đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi quan trọng. Từ mô hình tăng trưởng dựa vào mở rộng quy mô và lợi thế chi phí, nền kinh tế từng bước chuyển sang mô hình dựa trên chất lượng, công nghệ và tính bền vững. Đây là quá trình không dễ dàng nhưng là xu hướng tất yếu trong bối cảnh hội nhập sâu rộng.

Hơn nữa, trong những cơn gió ngược của thương mại toàn cầu, thách thức luôn đi kèm cơ hội. Do đó, nếu tận dụng tốt xuất khẩu Việt Nam không chỉ duy trì được đà tăng trưởng mà còn nâng tầm vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu. Khi đó, tăng trưởng sẽ không chỉ là những con số mà là sự bền vững, chất lượng và khả năng chống chịu của cả nền kinh tế trước biến động ngày càng khó lường. (Còn tiếp)

Bài 4: Logistics linh hoạt ứng phó rủi ro