Để hiểu hơn về nền văn hoá nghệ thuật Khmer, phóng viên Báo Tin tức và Dân tộc trao đổi với Hòa thượng, Tiến sĩ Lý Hùng, Phó Hội trưởng Thường trực Hội Đoàn kết sư sãi yêu nước thành phố Cần Thơ về vấn đề này.

Thưa Hòa thượng, văn hóa, nghệ thuật Khmer giữ vị trí như thế nào trong đời sống tinh thần của đồng bào và đâu là những giá trị tạo nên bản sắc riêng của nghệ thuật Khmer Nam Bộ?

Văn hóa, nghệ thuật Khmer được hình thành từ đời sống, tín ngưỡng và quá trình cộng cư lâu dài của đồng bào Khmer Nam Bộ. Đó không phải là một bộ phận tách rời, chỉ được mang ra biểu diễn khi có sự kiện mà hiện diện trong sinh hoạt gia đình, phum, sóc, chùa chiền, lễ hội, phong tục và cách ứng xử trong cộng đồng.

Trong các lễ hội như Chôl Chnăm Thmây, Sen Đônta hay Oóc Om Bóc, người dân không chỉ thực hành nghi lễ mà còn gặp gỡ, biểu diễn nghệ thuật, truyền dạy tiếng nói, chữ viết và trao lại cho lớp trẻ những hiểu biết về nguồn cội. Chính môi trường cộng đồng giúp các giá trị văn hóa được tiếp nối một cách tự nhiên.

Nghệ thuật Khmer có nhiều loại hình đặc sắc. Nhạc ngũ âm tạo nên âm sắc riêng trong lễ hội và sinh hoạt tôn giáo. Sân khấu Dù kê kết hợp ca, múa, âm nhạc và diễn xuất, chuyển tải những câu chuyện dân gian, quan niệm đạo đức và tâm tư của người Khmer. Các điệu múa Rom vong, Sa dăm vừa mang giá trị nghệ thuật, vừa tạo sự gắn kết giữa các thành viên trong cộng đồng.

Trong lĩnh vực mỹ thuật, hệ thống chùa Khmer lưu giữ nhiều giá trị về kiến trúc, hội họa, điêu khắc, chạm trổ và tạo tượng. Mái chùa, cột, phù điêu hay hoa văn trang trí đều thể hiện quan niệm thẩm mỹ, triết lý sống và dấu ấn của Phật giáo Nam tông Khmer. Vì vậy, chùa không chỉ là nơi sinh hoạt tôn giáo mà còn là không gian văn hóa, giáo dục và truyền dạy tri thức dân gian.

Điểm đáng quý của nghệ thuật Khmer là tính cộng đồng. Người dân vừa là chủ thể sáng tạo, người thực hành, vừa là người tiếp nhận và trao truyền di sản. Khi tiếng nhạc, điệu múa và lễ hội còn hiện diện trong đời sống, bản sắc văn hóa vẫn có nền tảng để tiếp tục phát triển. Những giá trị ấy cũng góp phần làm phong phú diện mạo văn hóa của thành phố Cần Thơ, vùng Đồng bằng sông Cửu Long và cả nước.

Nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống đang đối diện nguy cơ thiếu người kế thừa. Theo Hòa thượng, đâu là những khó khăn lớn nhất trong công tác bảo tồn hiện nay?

Điều đáng lo ngại trước hết là nhiều nghệ nhân đã lớn tuổi, trong khi số người trẻ theo học chưa tương xứng. Không ít loại hình nghệ thuật Khmer lâu nay chủ yếu được truyền bằng phương pháp người đi trước trực tiếp chỉ dạy người đi sau. Cách truyền nghề này có ưu điểm là giữ được sắc thái riêng, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ đứt gãy nếu không sớm hình thành đội ngũ kế cận.

Để học một nhạc cụ, một điệu múa, kỹ thuật điêu khắc hoặc chạm trổ, người học phải dành nhiều thời gian rèn luyện. Trong khi đó, đời sống của một bộ phận đồng bào còn khó khăn, khiến nhiều thanh niên ưu tiên tìm việc làm, ổn định thu nhập thay vì theo đuổi nghệ thuật truyền thống. Chế độ hỗ trợ dành cho nghệ nhân và người truyền dạy tại một số nơi vẫn chưa đáp ứng yêu cầu, nên họ khó toàn tâm duy trì lớp học lâu dài.

Không gian thực hành di sản cũng đang bị thu hẹp. Trước đây, lễ hội, sân chùa và những buổi sinh hoạt trong phum, sóc là môi trường thường xuyên để người dân nghe nhạc, xem biểu diễn và trực tiếp tham gia. Ngày nay, quá trình đô thị hóa, thay đổi thói quen giải trí và nhịp sống nhanh khiến những hoạt động này ít nhiều bị gián đoạn.

Một khó khăn khác là có nơi vẫn xem bảo tồn chủ yếu là phục dựng tiết mục để biểu diễn trong một dịp nhất định. Nếu nghệ thuật chỉ xuất hiện trên sân khấu nhưng không còn người thực hành thường xuyên trong cộng đồng, giá trị cốt lõi sẽ dần suy giảm. Việc đưa nghệ thuật Khmer vào hoạt động du lịch cũng cần được thực hiện thận trọng. Nếu chỉ chú trọng hình thức, chạy theo số lượng khách hoặc trình diễn rút gọn, di sản có thể mất đi chiều sâu văn hóa.

Bảo tồn nghệ thuật còn liên quan chặt chẽ đến tiếng nói và chữ viết. Ngôn ngữ là phương tiện lưu giữ truyện kể, lời ca, kinh sách và tri thức dân gian. Khi người trẻ ít sử dụng tiếng mẹ đẻ hoặc không đọc được chữ Khmer, việc tiếp nhận trọn vẹn ý nghĩa của một tác phẩm nghệ thuật cũng trở nên khó khăn hơn. Do đó, chúng ta không chỉ bảo vệ từng điệu múa, bản nhạc hay công trình kiến trúc riêng lẻ mà phải gìn giữ cả môi trường đã sản sinh và nuôi dưỡng những giá trị ấy.

Theo Hòa thượng, cần những giải pháp nào để văn hóa, nghệ thuật Khmer vừa giữ được bản sắc, vừa thích nghi với đời sống hiện đại?

Công việc quan trọng trước hết là đào tạo lực lượng kế thừa. Các địa phương cần duy trì lớp truyền dạy nhạc ngũ âm, múa dân gian, sân khấu Dù kê, Rô băm, hội họa, điêu khắc và chữ viết Khmer. Người học không chỉ được hướng dẫn kỹ thuật mà còn cần hiểu nguồn gốc, ý nghĩa và giá trị tinh thần của từng loại hình.

Nghệ nhân phải được xem là lực lượng quan trọng trong quá trình trao truyền. Cần có cơ chế hỗ trợ phù hợp để nghệ nhân có điều kiện mở lớp, hướng dẫn học viên, đồng thời ghi chép, lưu giữ những kỹ thuật và kinh nghiệm mà họ đang nắm giữ. Có thể kết hợp phương pháp truyền nghề truyền thống với hoạt động tại trường học, trung tâm văn hóa, câu lạc bộ thanh thiếu niên và cơ sở đào tạo chuyên nghiệp.

Các ngôi chùa Khmer cũng cần tiếp tục phát huy vai trò là không gian văn hóa cộng đồng. Bên cạnh sinh hoạt tôn giáo, chùa có thể tổ chức dạy chữ, nhạc cụ, múa, mỹ thuật và giới thiệu lịch sử, văn hóa cho thế hệ trẻ. Việc tu bổ chùa cần tôn trọng kiến trúc, hoa văn và những giá trị nguyên gốc, tránh làm mất nét riêng của từng công trình.

Cùng với đó là duy trì các đội văn nghệ quần chúng, liên hoan nghệ thuật và hoạt động giao lưu. Khi có không gian thực hành thường xuyên, nghệ thuật mới có điều kiện tiếp tục được sáng tạo và phát triển. Công nghệ số có thể hỗ trợ số hóa tài liệu, ghi hình, xây dựng kho dữ liệu và giới thiệu di sản rộng rãi hơn, nhưng không thể thay thế nghệ nhân và hoạt động trực tiếp của cộng đồng.

Việc gắn di sản với du lịch cộng đồng cũng là một hướng đi phù hợp nếu được tổ chức trên cơ sở tôn trọng bản sắc. Du khách có thể tham quan chùa Khmer, nghe nhạc ngũ âm, xem biểu diễn, tìm hiểu nghề thủ công, ẩm thực hay tham gia lễ hội. Tuy nhiên, người dân địa phương phải được tham gia xây dựng sản phẩm, được hưởng lợi và có tiếng nói trong cách giới thiệu văn hóa của mình.

Khi di sản góp phần tạo sinh kế, người trẻ sẽ có thêm động lực học nghề và gắn bó với cộng đồng. Những mô hình hỗ trợ câu lạc bộ nghệ thuật Khmer, mở lớp truyền dạy, kết nối điểm văn hóa với hoạt động du lịch cần được đánh giá, hoàn thiện trên cơ sở đặc điểm của từng địa phương.

Tôi kỳ vọng thời gian tới có thêm chính sách thiết thực dành cho nghệ nhân, cơ sở đào tạo và hệ thống chùa Khmer; đồng thời tạo điều kiện để thanh thiếu niên học tiếng nói, chữ viết và tiếp cận nghệ thuật dân tộc.

Bảo tồn không có nghĩa là giữ di sản trong một khuôn mẫu cố định. Văn hóa Khmer có thể tiếp nhận phương thức thể hiện mới, ứng dụng công nghệ và tham gia phát triển du lịch, nhưng cần giữ được bản chất, tinh thần và vai trò làm chủ của cộng đồng.

Khi người trẻ còn muốn học chữ Khmer, còn yêu tiếng nhạc ngũ âm, tự hào về điệu múa và những ngôi chùa của dân tộc mình, di sản sẽ tiếp tục được trao truyền. Giữ gìn văn hóa, nghệ thuật cũng chính là gìn giữ ký ức và sự gắn kết của cộng đồng.

Xin trân trọng cảm ơn hoà thượng!