Một mô hình bốc khói vì đấu nhầm cực pin, một đề tài phải dừng giữa chừng do không xử lý được lỗi kỹ thuật hay học sinh ngồi tranh luận hàng giờ vì sản phẩm chạy không giống như tính toán ban đầu - đó là hình ảnh gần với tinh thần STEM thực sự hơn là sản phẩm chỉ xuất hiện vài ngày ở hội thi.
Khi STEM được đưa vào trường học, nhiều giáo viên và chuyên gia cho rằng điều quan trọng không nằm ở việc học sinh làm ra sản phẩm “khủng” hay giành giải thưởng mà các em có cơ hội thử nghiệm, cọ xát, học cách giải quyết vấn đề thực tế. Tuy nhiên, khoảng cách giữa mục tiêu đó với thực tế triển khai hiện nay vẫn còn khá lớn.
STEM mới chỉ dừng ở nhóm nhỏ
Trải nghiệm vận hành hệ thống đèn tín hiệu thông minh trong phòng thí nghiệm STEM.
STEM là viết tắt của các lĩnh vực: Science (Khoa học), Technology (Công nghệ), Engineering (Kỹ thuật) và Mathematics (Toán học). Đây là phương pháp giáo dục tích hợp liên môn, giúp học sinh áp dụng lý thuyết vào thực tiễn thông qua các dự án và thí nghiệm thực tế. STEM không chỉ dạy học sinh kiến thức khoa học – kỹ thuật đơn thuần mà còn rèn cho các em khả năng tư duy phản biện, giải quyết vấn đề, sáng tạo và nhất là hợp tác làm việc theo nhóm.
Tại Trường Trung học phổ thông Trần Phú (Đà Nẵng), nhóm học sinh thực hiện dự án đèn giao thông thông minh ứng dụng AI từng nhiều lần phải tháo ra lắp lại mô hình do hệ thống hoạt động thiếu ổn định. Em Trần Nguyên Nguyên, thành viên của nhóm cho biết, quá trình khó nhất không phải nghĩ ý tưởng mà là biến ý tưởng thành sản phẩm có thể vận hành ngoài thực tế. Có những lúc các em tưởng làm được rồi nhưng chạy thử lại lỗi liên tục. Mỗi lần như vậy cả nhóm phải ngồi lại tìm nguyên nhân rồi chỉnh sửa từng phần. Còn em Nguyễn Ngọc Quốc là thành viên nhóm thực hiện dự án túi thơm từ cây trâm ổi. Em chia sẻ, nhóm đã mất nhiều tháng thử nghiệm mới tìm ra cách xử lý nguyên liệu phù hợp. Có lúc các em tưởng phải bỏ luôn vì làm mãi không ra kết quả như mong muốn...
Theo các thầy, cô giáo, chính những lần thử sai như vậy mới là phần quan trọng nhất của STEM. Tuy nhiên trên thực tế, không phải trường học nào cũng đủ điều kiện để học sinh được trải nghiệm quá trình này. Thực tế cho thấy, ở Đà Nẵng mới chỉ có 3 trường trung học phổ thông được đầu tư phòng thực hành STEM đạt chuẩn. Phần lớn các trường còn lại vẫn gặp khó khăn về thiết bị, không gian thực hành và đội ngũ giáo viên có chuyên môn liên ngành. Điều đó khiến hoạt động STEM tại nhiều nơi chủ yếu dừng ở các nhóm nhỏ hoặc đội tuyển đi thi, thay vì trở thành kỹ năng phổ cập cho số đông học sinh.
Học sinh chăm chú quan sát, tự tay điều khiển và thử nghiệm robot vận hành tại một cuộc thi trải nghiệm thực tế.
Cô Trịnh Thị Hồng Linh, giáo viên Trường Trung học phổ thông Chuyên Nguyễn Bỉnh Khiêm cho rằng, một số đề tài hiện nay đang vượt quá khả năng của học sinh phổ thông. Nếu chỉ chạy theo những đề tài thật lớn sẽ vô tình tạo áp lực cho các em, do đó điều quan trọng là phải giúp học sinh được trải nghiệm và lựa chọn đề tài phù hợp với năng lực. STEM không nên chỉ dành cho một nhóm học sinh giỏi công nghệ hay đi thi mà cần giúp học sinh phổ thông tiếp cận tư duy giải quyết vấn đề, kỹ năng làm việc nhóm và khả năng tự học.
Điều quan trọng là tư duy công nghệ
Thầy giáo Lê Bá Lân, giáo viên Trường Trung học phổ thông Chuyên Lê Thánh Tông là người đã có nhiều năm hướng dẫn học sinh tham gia các cuộc thi STEM. Thầy chia sẻ, hiện nay có tình trạng một số nơi vô tình biến STEM thành cuộc đua thành tích. Có những đề tài nghe tên rất lớn, ứng dụng AI hay công nghệ sâu, nhưng thực tế học sinh chưa chắc đã tham gia được đầy đủ vào quá trình nghiên cứu. Điều đáng lo là khi quá tập trung vào sản phẩm cuối cùng hoặc giải thưởng, học sinh dễ trở thành người “phụ diễn” cho đề tài thay vì thật sự được học hỏi từ quá trình làm sản phẩm. Cốt lõi của STEM là để các em được thử nghiệm ý tưởng, được sai, được sửa và học cách làm việc nhóm. Không nhất thiết phải tạo ra một sản phẩm hoàn chỉnh hay quá chuyên sâu.
Sự đồng hành, hướng dẫn gợi mở của giáo viên tại chỗ giúp học sinh tự tin làm chủ thiết bị điều khiển thay vì làm hộ hay áp đặt kết quả.
Quan điểm này cũng được nhiều giảng viên đại học đồng tình. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Hồ Viết Thắng, Phó trưởng Khoa Hóa, Trường Đại học Bách khoa, Đại học Đà Nẵng cho rằng STEM ở cấp phổ thông nên dừng ở vai trò định hướng, khơi gợi đam mê và giúp học sinh tiếp cận quy trình nghiên cứu cơ bản, không nên tạo áp lực để học sinh phổ thông phải làm những sản phẩm chuyên sâu như ở đại học. Điều quan trọng hơn là các em dám nghĩ, dám làm và biết cách giải quyết vấn đề.
Ở góc độ doanh nghiệp, ông Võ Nguyễn Đình Trí, Giám đốc Công ty cổ phần Rebo cho rằng, điều doanh nghiệp cần trong tương lai không chỉ là học sinh biết sử dụng công nghệ, mà là khả năng tự học, tự cập nhật khi công nghệ thay đổi liên tục. Nếu STEM chỉ dừng ở các cuộc thi hoặc một nhóm nhỏ học sinh có điều kiện tiếp cận thiết bị hiện đại thì sẽ rất khó tạo ra nguồn nhân lực công nghệ chất lượng cao trong tương lai. Các em không nhất thiết phải đi quá sâu vào STEM từ sớm, nhưng cần được trang bị tư duy công nghệ, kỹ năng tự học và khả năng thích nghi...
Thực tế cho thấy, điều học sinh cần có thể không phải là một phòng thí nghiệm hiện đại hay những sản phẩm quá phức tạp mà là cơ hội được thử nghiệm, được làm việc cùng nhau và được phép thất bại trong quá trình học và tìm ra giải pháp giải quyết vấn đề hiệu quả.