Mang lại lợi ích lớn cho doanh nghiệp, nông dân

Dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh đã được bổ sung vào Chương trình lập pháp năm 2026 theo Nghị quyết số 119/2026/UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, dự kiến trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI.

Thời gian qua, Bộ Công Thương đã triển khai đầy đủ các bước xây dựng chính sách theo quy định, bao gồm ban hành kế hoạch soạn thảo, thành lập Tổ soạn thảo, tổ chức lấy ý kiến rộng rãi và chuẩn bị hồ sơ chính sách đầy đủ. Việc xây dựng Luật là cần thiết trong bối cảnh hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường và thúc đẩy hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.

Hiện nay, hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch chủ yếu được điều chỉnh bởi Luật Thương mại năm 2005 và các văn bản dưới luật, chưa bao quát đầy đủ đặc thù của giao dịch hàng hóa phái sinh. Nhiều nội dung quan trọng như phân loại công cụ phái sinh, cơ chế thanh toán bù trừ, quản lý rủi ro và bảo vệ nhà đầu tư chưa được quy định thống nhất, đồng bộ.

Thực tiễn thị trường cho thấy nhu cầu sử dụng các công cụ phòng ngừa rủi ro ngày càng gia tăng trong bối cảnh giá hàng hóa thế giới biến động mạnh. Đơn cử, giá vàng trên thị trường quốc tế có thời điểm đạt 5.600 USD/ounce, trong nước có lúc vượt 190 triệu/lượng; giá bạc gần 108,6 USD/ounce, trong nước có lúc vượt 111 triệu đồng/kg; giá xăng dầu đầu tháng 3/2026 cũng ghi nhận mức tăng trên 20–30%, tạo áp lực lớn đối với điều hành kinh tế vĩ mô. Những diễn biến này cho thấy vai trò của các công cụ phái sinh trong quản trị rủi ro giá và sự cần thiết hình thành thị trường giao dịch hiện đại, minh bạch. 

Phát biểu tại hội nghị, ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) cho biết, việc phát triển thị trường hàng hóa phái sinh và xây dựng luật điều chỉnh toàn diện sẽ giúp nông dân chủ động giá, doanh nghiệp giảm rủi ro và nâng cao vai trò của Việt Nam trong chuỗi định giá hàng hóa toàn cầu.

Ông Trần Hữu Linh cho biết, một trong những lợi ích quan trọng của thị trường hàng hóa phái sinh là giúp người sản xuất, đặc biệt là nông dân, chủ động hơn trong việc xác định giá bán trong tương lai.

Theo đó, dù gặp tình huống mất mùa hay được mùa dẫn đến rớt giá, người nông dân vẫn có thể đảm bảo đầu ra với mức giá đã được xác lập, tránh tình trạng bị động như hiện nay. Điều này góp phần chấm dứt vòng luẩn quẩn kéo dài nhiều năm khi "được mùa rớt giá".

Cùng với đó, thị trường phái sinh còn mang lại lợi ích lớn cho doanh nghiệp khi giúp “khóa giá” hàng hóa từ sớm. Ví dụ, doanh nghiệp có nhu cầu sử dụng nguyên liệu trong tương lai có thể mua trước với mức giá xác định, qua đó tránh được rủi ro biến động giá mạnh như trong lĩnh vực xăng dầu thời gian qua.

Ông Trần Hữu Linh cho biết thêm, Cục sẽ đề xuất đưa mặt hàng thịt lợn lên sàn giao dịch hàng hóa như một bước đi cụ thể nhằm minh bạch hóa thị trường. Trước mắt, mô hình này sẽ được thí điểm tại TP Hồ Chí Minh theo hình thức giao dịch giao ngay, thay cho phương thức mua bán truyền thống còn phụ thuộc nhiều vào thương lái và giao dịch cá nhân. Việc đưa thịt lợn, một mặt hàng thiết yếu, có biến động giá thường xuyên lên sàn được kỳ vọng sẽ giúp hình thành cơ chế giá công khai, giảm tình trạng “được mùa rớt giá”, đồng thời tạo nền tảng để chuẩn hóa giao dịch, tiến tới mở rộng ra các địa phương khác nếu thí điểm thành công. Đây cũng là bước thử nghiệm quan trọng để kiểm chứng hiệu quả của thị trường hàng hóa hiện đại đối với các mặt hàng nông sản trong nước.

Cần luật riêng để phát triển thị trường hiện đại, hội nhập quốc tế

Theo ông Trần Hữu Linh, Việt Nam đã có nền tảng pháp lý ban đầu cho thị trường hàng hóa phái sinh từ sớm, với các nghị định và thông tư hướng dẫn qua nhiều giai đoạn. Đến nay, cả nước có một Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam hoạt động theo quy định và đã có liên thông với thị trường quốc tế.
Tuy nhiên, hệ thống pháp luật hiện hành vẫn còn mang tính khái quát, chưa bao quát hết các đặc thù phức tạp của giao dịch phái sinh như hợp đồng tương lai, quyền chọn, cơ chế ký quỹ, thanh toán bù trừ hay giới hạn vị thế...

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế sâu rộng và biến động mạnh của thị trường hàng hóa toàn cầu, việc xây dựng một luật riêng để điều chỉnh toàn diện thị trường này là cần thiết. Dự án luật Giao dịch hàng hóa phái sinh dự kiến sẽ được trình Quốc hội trong thời gian tới, với mục tiêu thiết lập khung pháp lý thống nhất, phù hợp thông lệ quốc tế.

Luật không chỉ điều chỉnh giao dịch phái sinh mà còn bao gồm cả giao dịch hàng hóa thực, tạo nền tảng để phát triển thị trường hiện đại, minh bạch, đồng thời nâng cao khả năng tham gia của Việt Nam vào quá trình hình thành giá các mặt hàng chủ lực như cà phê, gạo.

Dự thảo Luật được xây dựng trên cơ sở 6 nhóm chính sách lớn, tập trung vào hoàn thiện khung pháp lý; tổ chức hạ tầng thị trường; phát triển sản phẩm và chuẩn hóa quy tắc giao dịch; quản lý rủi ro, giám sát thị trường và bảo vệ nhà đầu tư; mô hình quản lý nhà nước; và thúc đẩy hội nhập quốc tế. Trong đó, định hướng chung là xây dựng Luật theo hướng quy định các nguyên tắc, khung pháp lý cơ bản, đồng thời giao Chính phủ quy định chi tiết nhằm bảo đảm tính linh hoạt, phù hợp với thực tiễn và thông lệ quốc tế.

Đối với hạ tầng thị trường, phương án được đề xuất là tổ chức Sở giao dịch hàng hóa phái sinh và Trung tâm thanh toán bù trừ hoạt động độc lập, qua đó tăng cường an toàn hệ thống và kiểm soát rủi ro. Về quản lý thị trường, dự thảo Luật hướng tới thiết lập cơ chế giám sát tập trung, phân loại nhà đầu tư, tăng cường minh bạch thông tin và các biện pháp bảo vệ nhà đầu tư theo chuẩn mực quốc tế.
Bên cạnh đó, Luật cũng định hướng xây dựng cơ chế liên thông trực tiếp với các Sở giao dịch hàng hóa quốc tế trên cơ sở công nhận lẫn nhau, góp phần nâng cao thanh khoản thị trường, thu hút nguồn lực quốc tế và tạo điều kiện phát triển các mặt hàng có lợi thế của Việt Nam.

Đến nay, trên cơ sở tổng hợp ý kiến góp ý của các cơ quan, đơn vị, đa số ý kiến thống nhất cao về sự cần thiết ban hành Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Đồng thời, các ý kiến cũng đề nghị tiếp tục làm rõ phạm vi điều chỉnh; bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất với các luật có liên quan; hoàn thiện mô hình hạ tầng thị trường và cơ chế quản lý rủi ro; đồng thời tăng cường tính khả thi trong quá trình tổ chức thực hiện.

Trên cơ sở các ý kiến góp ý, Bộ Công Thương đang tiếp tục nghiên cứu, tiếp thu, hoàn thiện hồ sơ chính sách theo hướng đồng bộ, minh bạch, tiệm cận thông lệ quốc tế, góp phần xây dựng thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh hiện đại, an toàn và hiệu quả.