Thiếu trầm trọng lao động nông thôn

Những ngày đầu tháng 4/2026, vườn tiêu rộng 1 ha của gia đình ông Nguyễn Bình Tuy (ấp Hiệp Thành, xã Bình Giã) vẫn chưa thể thu hoạch xong, dù đã bước vào chính vụ cả gần 2 tháng trước.

Nếu như trước đây, nếu đủ nhân công, chỉ cần khoảng nửa tháng là ông đã hoàn tất thu hoạch, thì nay công việc ấy kéo dài tới gần 2 tháng. “Tiền công đã tăng lên 300.000 đồng/người/ngày, nhưng chúng tôi vẫn không tìm đủ người. Giờ lao động trẻ họ đi làm tại các doanh nghiệp hết rồi, vừa ổn định, vừa đỡ vất vả. Lao động nông thôn giờ hầu hết là người trung và cao tuổi”, ông Tuy chia sẻ.

Không chỉ riêng gia đình ông Tuy, nhiều hộ trồng tiêu khác cũng rơi vào cảnh tương tự. Có người phải đặt cọc tiền thuê nhân công từ trước Tết, đến mùa vụ phải lo cả ăn uống, sinh hoạt để giữ chân lao động. Thậm chí, có thời điểm, chính quyền địa phương phải huy động lực lượng bộ đội, dân quân, đoàn viên thanh niên hỗ trợ thu hoạch.

Thiếu lao động không chỉ khiến tiến độ thu hoạch kéo dài mà còn làm tăng nguy cơ thất thoát nông sản, ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập của người dân.

Nếu trên đất liền, người nông dân chật vật với bài toán nhân công, thì ngoài khơi, nhiều chủ tàu lại đối mặt với một thực tế còn khắc nghiệt hơn, đó là tàu phải nằm bờ.

Gắn bó gần nửa thế kỷ với nghề biển, ông Vũ Văn Lạng (phường Vũng Tàu) cho biết chưa bao giờ việc tìm lao động lại khó khăn như hiện nay. Trong số 19 tàu cá của gia đình tôi, đến nay đã có 10 tàu phải tạm dừng hoạt động vì không đủ bạn ghe. “Chúng tôi đã chấp nhận chia đôi lợi nhuận, 50/50, nhưng vẫn không tuyển được lao động đi biển”, ông Lạng nói.

Không chỉ thiếu người, nhiều chủ tàu còn đối mặt với rủi ro khi phải ứng tiền trước cho lao động. Có người nhận tiền rồi bỏ trốn, có người lên tàu nhưng lại tìm cách nhảy xuống biển trốn giữa chuyến đánh bắt, gây thiệt hại hàng trăm triệu đồng cho chủ tàu.

Theo các ngư dân, nghề biển ngày càng kém hấp dẫn với lao động trẻ. Công việc nặng nhọc, nguy hiểm, phải lênh đênh nhiều ngày trên biển, trong khi thu nhập lại phụ thuộc hoàn toàn vào sản lượng đánh bắt. “Chuyến nào trúng thì còn có tiền, còn không thì coi như trắng tay”, ngư dân Đồng Thanh Điền, xã Phước Hải chia sẻ.

Trong bối cảnh đó, lực lượng lao động đi biển đang có xu hướng già hóa, với tỷ lệ lớn nằm trong nhóm tuổi trung niên, đặt ra nguy cơ thiếu hụt lao động lâu dài.

Tìm cách thích ứng

Trước áp lực thiếu lao động kéo dài, nhiều nông dân đã chủ động thay đổi để thích ứng. Ông Nguyễn Bình Tuy, xã Bình Giã trước áp lực thiếu lao động đã phải mua lưới về trải khắp vườn tiêu trong mùa cao điểm thu hoạch, để nếu tiêu khi chín sẽ rụng xuống gốc cũng đã có lưới dễ thu gom hơn. 

Ông Võ Ngọc Thanh, 75 tuổi, ngụ xã Kim Long, sau nhiều năm gắn bó với cây tiêu và sầu riêng, đã quyết định chuyển sang trồng cà phê - loại cây ít tốn công chăm sóc và thu hoạch hơn. “Cây tiêu cần nhiều nhân công, còn sầu riêng thì chi phí cao, chăm sóc phức tạp. Cà phê thì nhẹ nhàng hơn, phù hợp với người lớn tuổi như chúng tôi”, ông Thanh nói.

Không chỉ trong trồng trọt, ở lĩnh vực khai thác thủy sản, nhiều chủ tàu cũng mạnh dạn đầu tư công nghệ để giảm phụ thuộc vào lao động thủ công. Ngư dân Nguyễn Đình Ngọc, ngụ đường Lương Văn Can, phường Vũng Tàu, chủ 3 tàu cá lưới rê công suất lớn, đã cải tiến hệ thống lưới và lắp đặt máy thu lưới thủy lực. Nhờ đó, mỗi tàu từ 12 lao động giảm xuống còn 9 lao động, đồng thời rút ngắn đáng kể thời gian thu lưới. “Chi phí giảm, hiệu quả tăng, lại an toàn hơn cho lao động”, ông Ngọc cho biết.

Việc cơ giới hóa không chỉ giúp giải bài toán thiếu nhân công mà còn nâng cao chất lượng sản phẩm và hiệu quả sản xuất. Theo ông Vũ Ngọc Đăng, Chi cục trưởng Chi cục Phát triển nông thôn TP Hồ Chí Minh, tình trạng thiếu lao động trong nông nghiệp là hệ quả tất yếu của quá trình đô thị hóa và chuyển dịch cơ cấu lao động.

Để giải quyết vấn đề này, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó cơ giới hóa là hướng đi then chốt. “Máy móc sẽ giúp giảm sức lao động, giảm chi phí, nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Đồng thời, cần có chính sách hỗ trợ tín dụng để người dân đầu tư thiết bị hiện đại”, ông Đăng nói.

Ông Đăng cũng nhấn mạnh, với lĩnh vực khai thác thủy sản, việc nâng cao hiệu quả kinh tế của mỗi chuyến biển là yếu tố quyết định để giữ chân lao động. Khi thu nhập của lao động được cải thiện, điều kiện làm việc tốt hơn, nghề biển mới có thể lấy lại sức hút đối với lao động trẻ. Ngoài ra, công tác đào tạo nghề, nâng cao tay nghề cho ngư dân, cùng với các chính sách an sinh xã hội cũng cần được chú trọng nhằm tạo nền tảng phát triển bền vững cho khu vực nông thôn.

Thiếu lao động nông thôn không còn là câu chuyện riêng của một địa phương, mà đang trở thành xu hướng chung trong bối cảnh đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ.

Ở TP Hồ Chí Minh, nơi tốc độ phát triển công nghiệp - dịch vụ luôn ở mức cao, việc giữ chân lao động trong lĩnh vực nông nghiệp lại càng khó khăn. Tuy nhiên, trong thách thức cũng mở ra cơ hội để tái cấu trúc ngành Nông nghiệp theo hướng hiện đại, giảm phụ thuộc vào lao động thủ công, nâng cao giá trị gia tăng. Những tấm lưới trải kín vườn tiêu hay những con tàu lắp máy kéo lưới hiện đại không chỉ là giải pháp tình thế, mà còn là tín hiệu cho một quá trình chuyển mình.

Trước thách thức về thiếu nguồn lao động thời vụ ở nông thôn trên địa bàn thành phố, nhiều nông dân mong muốn địa phương sớm ban hành các chính sách đủ mạnh, đồng thời có những giải pháp sáng tạo, phù hợp thực tiễn để hỗ trợ người dân chủ động thích ứng.