Theo hãng tin CNA, chỉ vài giờ trước khi lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần hết hiệu lực, Tổng thống Trump chuyển từ phát tín hiệu có thể tái khởi động không kích Iran sang thông báo gia hạn vào ngày 21/4. Hai tuần trước, ông cũng công bố lệnh ngừng bắn theo cách tương tự, ngay sau khi đưa ra cảnh báo “xóa sổ một nền văn minh”.

Khác với lần trước, lần này ông Trump không ấn định thời hạn cụ thể, mà gắn việc kéo dài “khoảng lặng” với một điều kiện: Tehran phải đưa ra “đề xuất thống nhất”. Theo giới chuyên gia, cụm từ này hàm ý nhiều hơn một yêu cầu mang tính kỹ thuật, mà còn phản ánh kỳ vọng về một lập trường nhất quán từ phía Iran.

Phong tỏa và thế gây sức ép hai chiều

Giới phân tích cho rằng việc ông Trump đơn phương đưa ra quyết định - dù nói rằng theo đề nghị từ Pakistan - cho thấy nỗ lực tìm lối thoát khỏi một cuộc xung đột đang đối mặt với nhiều tranh luận trong nội bộ Mỹ. Cuộc chiến này không chỉ tiềm ẩn rủi ro kinh tế, mà còn có thể ảnh hưởng tới triển vọng của đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tháng 11 tới.

Trong khi đó, chiến lược phong tỏa các cảng Iran được Washington xem là đòn bẩy gây áp lực. Nếu Tehran từng sử dụng eo biển Hormuz như một công cụ tác động tới dòng chảy năng lượng toàn cầu, thì các biện pháp của Mỹ cũng nhằm tạo sức ép trực tiếp lên nền kinh tế Iran.

Tuy nhiên, hai bên có cách diễn giải khác nhau về các động thái này. Mỹ coi đây là biện pháp gây sức ép cần thiết, trong khi Iran nhiều lần chỉ trích là hành động mang tính đối đầu, ảnh hưởng đến các lợi ích hợp pháp của quốc gia.

Ngày 17/4, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi tuyên bố eo biển Hormuz đã “hoàn toàn mở cửa” cho hoạt động thương mại. Chỉ ít phút sau, ông Trump đăng lời cảm ơn trên mạng xã hội.

Nhưng trạng thái “hạ nhiệt” chỉ tồn tại trong thời gian ngắn. Chưa đầy 24 giờ sau, eo biển Hormuz lại bị tuyên bố đóng cửa, lần này bởi Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC).

IRGC cho biết tuyến hàng hải này đang “được quản lý và kiểm soát chặt chẽ bởi lực lượng vũ trang”, đồng thời cho rằng động thái này xuất phát từ việc Mỹ tiếp tục duy trì các biện pháp phong tỏa.

Những khác biệt trong cách tiếp cận

Giới quan sát nhận định yêu cầu của ông Trump về một “đề xuất thống nhất” không chỉ là điều kiện đàm phán, mà còn là chỉ dấu chính trị, phản ánh khả năng tồn tại những khác biệt trong quá trình hoạch định chính sách tại Tehran.

Diễn biến liên quan tới kế hoạch đàm phán phần nào cho thấy tính phức tạp này. Các nhà trung gian từ Pakistan từng cho biết phái đoàn Iran sẽ tới Islamabad để nối lại đối thoại vào ngày 23/4, nhưng sau đó lập trường của Tehran đã có điều chỉnh. Nguyên nhân cụ thể chưa được làm rõ, song nhiều đánh giá cho rằng điều này có thể liên quan tới các cân nhắc chiến lược và an ninh trong từng thời điểm.

Một diễn biến đáng chú ý khác là việc Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình lần đầu lên tiếng về khủng hoảng Hormuz hôm 20/4.

Trong cuộc điện đàm với Thái tử Saudi Arabia Mohammed bin Salman, ông nhấn mạnh tuyến đường biển này “cần được duy trì mở cho hoạt động hàng hải bình thường, vì lợi ích chung của các quốc gia trong khu vực và cộng đồng quốc tế”. Phát biểu này được xem là lời kêu gọi kiềm chế gửi tới các bên liên quan.

Cục diện hiện nay đặt cả Washington và Tehran trước bài toán kiểm soát nhịp độ leo thang. Việc bên nào chủ động hạ nhiệt trước vẫn là ẩn số, khi mỗi bên đang chịu những dạng áp lực khác nhau.

Với ông Trump, đó là sức ép chính trị và dư luận trong nước. Trong khi đó, với Iran, các quyết định gắn với những tính toán rộng hơn về an ninh, kinh tế và vị thế khu vực.

Trong bối cảnh này, khả năng giảm leo thang có thể không chỉ phụ thuộc vào mức độ áp lực, mà còn vào cách mỗi bên cân nhắc chi phí và hệ quả của việc tiếp tục đối đầu.