Phân hóa rõ nét theo ngành nghề

Trong bối cảnh chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo được xác định là động lực tăng trưởng chiến lược, Văn phòng Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) tại Việt Nam đã công bố báo cáo về “Trí tuệ nhân tạo tạo sinh và việc làm tại Việt Nam”. Báo cáo áp dụng chỉ số toàn cầu của ILO về mức độ ảnh hưởng nghề nghiệp bởi GenAI vào Điều tra Lao động và Việc làm năm 2024, qua đó cung cấp bức tranh toàn diện về quy mô và đặc điểm tác động của công nghệ này đối với thị trường lao động Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu cho thấy khoảng 20,8% việc làm tại Việt Nam – tương đương 11,5 triệu lao động – có khả năng bị tác động bởi GenAI. Tuy nhiên, chỉ 1,8% việc làm (khoảng 1 triệu lao động) thuộc nhóm chịu ảnh hưởng cao nhất, nơi các nhiệm vụ có thể bị tự động hóa ở mức độ lớn.

Con số này phản ánh một xu hướng quan trọng: GenAI không chủ yếu thay thế toàn bộ nghề nghiệp, mà tác động mạnh đến cấu trúc nhiệm vụ bên trong từng công việc. Điều này đồng nghĩa với việc nhiều vị trí sẽ được “tái thiết kế” thay vì bị loại bỏ hoàn toàn.

Các chuyên gia của ILO nhận định, nếu được ứng dụng hợp lý, GenAI có thể trở thành công cụ hỗ trợ nâng cao hiệu suất, cải thiện chất lượng công việc và tạo ra giá trị gia tăng mới cho nền kinh tế.

Tác động của GenAI không phân bổ đồng đều mà tập trung mạnh vào các lĩnh vực sử dụng nhiều nhiệm vụ xử lý thông tin và hành chính.

Ở góc độ tỷ lệ, các ngành như tài chính – bảo hiểm, thông tin – truyền thông, hành chính công và bán buôn – bán lẻ có mức độ ảnh hưởng cao nhất. Trong khi đó, ngành chế biến, chế tạo – dù sử dụng tới hơn 12 triệu lao động – lại có tỷ lệ chịu tác động tương đối thấp (khoảng 6,2%).

Điều này phản ánh đặc thù của GenAI: công nghệ này đặc biệt hiệu quả trong việc xử lý dữ liệu, văn bản và các quy trình mang tính chuẩn hóa, trong khi các công việc mang tính thủ công hoặc kỹ thuật vật lý ít bị ảnh hưởng hơn.

Ở cấp độ nghề nghiệp, nhóm nhân viên hỗ trợ hành chính là đối tượng chịu tác động rõ rệt nhất. Tới 84,4% việc làm thuộc nhóm ảnh hưởng cao nhất nằm trong các vị trí này, với các nhiệm vụ như nhập liệu, xử lý hồ sơ, soạn thảo văn bản – vốn có thể được tự động hóa bằng GenAI.

Ngược lại, các nhóm lao động dịch vụ và bán hàng – chiếm quy mô lớn trên thị trường – chủ yếu chịu ảnh hưởng ở mức thấp đến trung bình, với khả năng được hỗ trợ nâng cao năng suất thay vì bị thay thế.

Tác động tập trung tại các đô thị lớn

Một điểm đáng chú ý là mức độ ảnh hưởng của GenAI có xu hướng tập trung tại các trung tâm kinh tế lớn.

Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng chỉ chiếm 24,3% tổng số việc làm nhưng lại chiếm tới 38% số việc làm có khả năng bị tác động bởi GenAI.

Nguyên nhân chủ yếu đến từ cơ cấu việc làm tại các đô thị này, nơi tập trung nhiều ngành dịch vụ, hành chính và chuyên môn – những lĩnh vực có mức độ số hóa cao và dễ bị tác động bởi công nghệ.

Ngoài ra, khu vực thành thị cũng có tỷ lệ việc làm chịu ảnh hưởng cao hơn đáng kể so với khu vực nông thôn (32,9% so với 13,8%), phản ánh sự khác biệt trong cấu trúc kinh tế và mức độ tiếp cận công nghệ.

Một trong những phát hiện quan trọng của báo cáo là sự khác biệt rõ rệt giữa các nhóm lao động, đặc biệt là theo giới tính.

Theo đó, lao động nữ có mức độ ảnh hưởng tổng thể bởi GenAI cao hơn nam giới (24,1% so với 17,8%) và chiếm 55,5% tổng số việc làm có khả năng bị tác động.

Ngay cả khi đã điều chỉnh các yếu tố về ngành nghề, trình độ và vị trí việc làm, phụ nữ vẫn có xác suất chịu ảnh hưởng cao hơn nam giới khoảng 6,7 điểm phần trăm.

Nguyên nhân chủ yếu nằm ở sự phân bổ nghề nghiệp: Lao động nữ thường tập trung nhiều hơn vào các vị trí hành chính, văn phòng và dịch vụ – những lĩnh vực dễ bị tác động bởi GenAI.

Đáng chú ý, khoảng cách này càng lớn ở nhóm lao động có trình độ cao. Phụ nữ có bằng đại học trở lên có xác suất bị ảnh hưởng lên tới 32,9%, cao hơn đáng kể so với nam giới cùng trình độ.

Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về chính sách đào tạo lại, nâng cao kỹ năng số và bảo đảm bình đẳng giới trong quá trình chuyển đổi số.

Không giống như các làn sóng tự động hóa trước đây, GenAI có xu hướng tác động mạnh hơn đến các công việc đòi hỏi trình độ cao.

Khoảng 42,4% việc làm của lao động có trình độ học vấn cao thuộc nhóm có khả năng bị ảnh hưởng, trong khi tỷ lệ này thấp hơn đáng kể ở các nhóm trình độ thấp.

Tương tự, mức độ ảnh hưởng cũng tăng theo thu nhập. Nhóm lao động có thu nhập cao nhất có tỷ lệ chịu tác động lên tới 38,6%, gần gấp ba lần so với nhóm thu nhập thấp nhất.

Điều này phản ánh đặc điểm của GenAI – công nghệ này chủ yếu can thiệp vào các nhiệm vụ nhận thức, xử lý thông tin và ra quyết định, vốn phổ biến trong các công việc có kỹ năng cao và thu nhập tốt.

Tuy nhiên, do nhóm lao động kỹ năng trung bình chiếm tỷ trọng lớn trong nền kinh tế, nên xét về số lượng tuyệt đối, đây vẫn là nhóm chịu ảnh hưởng nhiều nhất.

Cơ hội song hành với thách thức

Dù đặt ra nhiều rủi ro, GenAI cũng mở ra những cơ hội đáng kể, đặc biệt trong các ngành dịch vụ quy mô lớn như bán buôn – bán lẻ.

Công nghệ này có thể hỗ trợ các nhiệm vụ như quản lý hàng tồn, định giá, chăm sóc khách hàng hay tìm kiếm nguồn hàng, qua đó giúp nâng cao năng suất và cải thiện thu nhập cho người lao động.

Ngược lại, các công việc hành chính mang tính lặp lại lại đối mặt với nguy cơ bị thay thế cao hơn, đòi hỏi người lao động phải chủ động thích ứng, nâng cao kỹ năng và chuyển đổi nghề nghiệp.

Trước những biến động này, ILO nhấn mạnh sự cần thiết của các chính sách chủ động nhằm định hình tác động của GenAI theo hướng tích cực.

Các khuyến nghị chính bao gồm: Tăng cường quản trị và năng lực về AI; thúc đẩy ứng dụng AI có trách nhiệm; củng cố hệ thống thông tin thị trường lao động; và đầu tư vào đào tạo kỹ năng, đặc biệt là kỹ năng số và kỹ năng mềm. Đồng thời, các chính sách cần chú trọng yếu tố bình đẳng giới, bảo đảm phụ nữ không bị tụt lại phía sau trong quá trình chuyển đổi công nghệ.

Việc hỗ trợ doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, tiếp cận và ứng dụng AI cũng được xem là chìa khóa để tận dụng cơ hội nâng cao năng suất và tạo việc làm bền vững. Trong dài hạn, GenAI sẽ tiếp tục là một trong những động lực quan trọng định hình thị trường lao động Việt Nam.

Dữ liệu hiện tại chưa cho thấy dấu hiệu rõ ràng về việc giảm tuyển dụng do AI, nhưng tốc độ phát triển nhanh của công nghệ này đòi hỏi các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người lao động phải chủ động thích ứng.

Việc hiểu rõ mức độ và bản chất tác động của GenAI, như báo cáo của ILO đã chỉ ra là bước đi quan trọng để xây dựng các chính sách phù hợp, bảo đảm quá trình chuyển đổi diễn ra theo hướng bao trùm, công bằng và bền vững.