Các nhà phân tích thương mại và đại diện ngành công nghiệp châu Âu cảnh báo Liên minh châu Âu (EU) đang đối mặt nguy cơ xảy ra một “cú sốc Trung Quốc” mới, khi mức độ phụ thuộc vào linh kiện và nguyên liệu nhập khẩu từ Trung Quốc ngày càng sâu rộng, đe dọa làm suy yếu năng lực sản xuất nội khối và gây mất việc làm quy mô lớn.

Theo tờ The Guardian, tình hình hiện nay có nhiều điểm tương đồng với “cú sốc Trung Quốc” từng xảy ra tại Mỹ cách đây khoảng 25 năm, sau khi Trung Quốc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Khi đó, làn sóng hàng hóa giá rẻ từ Trung Quốc tràn vào đã khiến nhiều ngành sản xuất Mỹ lao đao và làm mất tới 2,5 triệu việc làm.

Ông Jens Eskelund, Chủ tịch Phòng Thương mại châu Âu tại Bắc Kinh, nói: “Khi nhắc tới hàng nhập khẩu từ Trung Quốc, nhiều người nghĩ ngay tới xe điện. Nhưng đó không phải vấn đề lớn nhất. Điều đáng lo là khối lượng linh kiện khổng lồ được nhập từ Trung Quốc. Nếu có gì thay đổi thì đó là châu Âu đang ngày càng phụ thuộc hơn vào Trung Quốc”.

Linh kiện Trung Quốc phủ kín chuỗi cung ứng châu Âu

Sự phụ thuộc ngày càng tăng khiến EU phải cân nhắc các biện pháp khẩn cấp nhằm bảo vệ ngành công nghiệp nội khối. Theo Financial Times, EU đang xem xét khả năng buộc doanh nghiệp châu Âu phải mua các linh kiện chiến lược từ ít nhất ba nhà cung cấp khác nhau nhằm giảm rủi ro phụ thuộc.

Các ủy viên EU dự kiến họp vào ngày 29/5 để bàn biện pháp ứng phó. Ông Oliver Richtberg, phụ trách thương mại quốc tế của VDMA - hiệp hội ngành cơ khí và thiết bị châu Âu - cho biết EU đang tích cực lắng nghe ý kiến doanh nghiệp và theo sát dữ liệu thị trường.

Theo ông Richtberg, trợ cấp quy mô lớn từ chính phủ Trung Quốc giúp hàng hóa nước này có giá rẻ hơn đáng kể so với sản phẩm châu Âu. Tuy nhiên, yếu tố đáng lo hơn là biến động tỷ giá trong nhiều năm qua.

Nhà kinh tế Đức Jürgen Matthes nhận định đồng nhân dân tệ có thể đang bị định giá thấp hơn khoảng 40% so với euro, khiến các doanh nghiệp mua hàng gần như không còn lựa chọn nào khác ngoài nhập khẩu từ Trung Quốc để tiết giảm chi phí.

“Nếu một nhà cung cấp Trung Quốc bán sản phẩm đạt 95% chất lượng hàng châu Âu nhưng rẻ hơn 30 - 50%, đó là lựa chọn hợp lý về mặt kinh doanh”, ông Richtberg nói. “Nhưng điều này đang gây tổn hại nghiêm trọng cho ngành công nghiệp của chúng tôi và không còn là cạnh tranh công bằng nữa”.

Ông cho biết riêng ngành cơ khí Đức đã mất khoảng 22.000 việc làm chỉ trong năm qua.

Nguy cơ “phi công nghiệp hóa” tại Đức

Trang theo dõi thương mại Soapbox, phối hợp với Viện Nghiên cứu Trung Quốc Mercator của Đức, cho biết dữ liệu mới cho thấy nguy cơ “ăn mòn” ngành công nghiệp châu Âu đang rõ rệt hơn dự báo.

Một ví dụ là axit amin - nguyên liệu được sử dụng rộng rãi trong dược phẩm và công nghiệp thực phẩm. Xét theo giá trị, EU nhập khoảng 52% lượng axit amin từ Trung Quốc, nhưng nếu tính theo khối lượng, tỷ lệ này lên tới 88%.

Tình hình ở nhóm polyhydric alcohols - nguyên liệu dùng trong sản xuất nhựa, mỹ phẩm, sơn và chất chống đông - còn đáng lo hơn khi khoảng 96% lượng nhập khẩu của EU đến từ Trung Quốc.

Theo một chuyên gia tư vấn thương mại giấu tên, mối nguy không chỉ nằm ở việc EU mua nguyên liệu giá rẻ từ Trung Quốc mà là nguy cơ sản xuất nội địa dần trở nên không còn hiệu quả về chi phí.

“Nguồn cung giá thấp có thể khiến hoạt động sản xuất trong EU mất khả năng cạnh tranh, buộc châu Âu phải phụ thuộc vào chính nguồn cung đã thay thế ngành công nghiệp của họ”, chuyên gia này nhận định.

Số liệu thương mại cho thấy thặng dư thương mại của Trung Quốc với EU đang tăng mạnh. Một số chuyên gia cho rằng tác động từ mức thuế lên tới 35% mà EU áp lên xe điện Trung Quốc năm 2024 gần như đã bị xóa nhòa bởi biến động tỷ giá.

Ông Andrew Small, Giám đốc chương trình châu Á thuộc Hội đồng Đối ngoại châu Âu, nhận định các biện pháp hiện nay của EU chưa đủ mạnh để đối phó làn sóng nhập khẩu từ Trung Quốc.

Trung Quốc hiện đã vượt Mỹ để trở thành đối tác thương mại lớn nhất của Đức. Theo dữ liệu hải quan Trung Quốc, thặng dư thương mại của Bắc Kinh với Berlin tăng từ 12 tỷ USD lên 25 tỷ USD chỉ trong giai đoạn 2024-2025.

Trong khi đó, Đức đã mất khoảng 250.000 việc làm trong lĩnh vực công nghiệp kể từ năm 2019. Ngành sản xuất ô tô chịu tác động nặng nề nhất với khoảng 51.000 việc làm biến mất chỉ trong giai đoạn 2024 - 2025.

Ông Eskelund cho rằng đây đang trở thành mối đe dọa mang tính sống còn đối với nền công nghiệp Đức. “Hiện tượng phi công nghiệp hóa đã diễn ra ngay lúc này, với khoảng 10.000 - 15.000 việc làm biến mất mỗi tháng tại Đức. Đến một thời điểm nào đó, đây không chỉ còn là vấn đề kinh tế mà có thể trở thành vấn đề an ninh quốc gia”, ông cảnh báo.

EU tìm cách ứng phó

Để bảo vệ ngành sản xuất nội khối, EU đã đề xuất hai dự luật lớn gồm Đạo luật Tăng tốc Công nghiệp, còn được gọi là luật “Made in EU” và bản cập nhật Đạo luật An ninh mạng năm 2019 nhằm cho phép doanh nghiệp ngừng mua thiết bị Trung Quốc với lý do an ninh.

Tuy nhiên, các quy định này dự kiến phải tới năm 2027 hoặc muộn hơn mới có hiệu lực, khiến EU chịu áp lực phải tìm giải pháp ngắn hạn hỗ trợ doanh nghiệp.

Theo ông Andrew Small, việc tiếp tục áp thêm thuế quan không phải lựa chọn dễ dàng vì EU đã tiêu tốn rất nhiều nguồn lực chính trị cho các biện pháp trước đó.

Dù vậy, giới quan sát cho rằng Bắc Kinh hiện vẫn nắm lợi thế lớn. Trung Quốc không cần phải chặn hoàn toàn các biện pháp đối phó của EU mà chỉ cần kéo dài và làm chậm tiến trình thực thi để duy trì dòng xuất khẩu sang châu Âu.