Theo hãng tin Reuters ngày 6/4, Iran đã kiểm soát eo biển Hormuz sau khi các cuộc không kích của Mỹ và Israel nhằm vào Iran từ cuối tháng 2 làm xung đột leo thang.

Sau đó, Iran cho biết họ sẽ cho phép các tàu không có liên hệ với Mỹ hoặc Israel đi qua. Một số tàu chở dầu đã vượt qua tuyến đường thủy hẹp này, nhưng thị trường năng lượng vẫn bị gián đoạn chưa từng có. Giá dầu Brent tăng 60% trong tháng 3, mức tăng kỷ lục tính theo tháng.

Tổng thống Mỹ Donald Trump cảnh báo sẽ “giáng địa ngục” xuống Iran nếu nước này không đạt được thỏa thuận trước cuối ngày 7/4 để khôi phục lưu thông qua eo biển Hormuz.

Phụ thuộc vào lợi thế địa lý

Trong khi phần lớn thế giới chịu lạm phát gia tăng và thiệt hại kinh tế do giá năng lượng tăng, tác động đối với các nhà sản xuất dầu Trung Đông phụ thuộc vào vị trí địa lý.

Mặc dù Iran kiểm soát eo biển Hormuz, nhưng Oman, Saudi Arabia và UAE có thể tránh tuyến này thông qua hệ thống đường ống và các cảng khác.

Ngược lại, dầu từ Iraq, Kuwait và Qatar bị mắc kẹt do các nước này thiếu tuyến thay thế để tiếp cận thị trường quốc tế.

Sau cảnh báo mới nhất của Tổng thống Trump, một quan chức Iran nói rằng Iran sẽ không mở lại eo biển này như một phần của lệnh ngừng bắn tạm thời. Iran đã bác bỏ các tối hậu thư trước đó của ông Trump.

Một số nhà phân tích cho rằng cuộc chiến Mỹ - Israel nhằm vào Iran đã phần nào củng cố vị thế của Iran. Ông Neil Quilliam, chuyên gia tại tổ chức Chatham House, nói: “Giờ đây khi Hormuz đã bị đóng, eo biển này có thể tiếp tục bị đóng nhiều lần và điều đó đặt ra mối đe dọa lớn đối với kinh tế toàn cầu”.

Cơ quan Năng lượng Quốc tế mô tả xung đột này là cú sốc nguồn cung năng lượng lớn nhất thế giới từ trước đến nay, khi hơn 12 triệu thùng/ngày bị gián đoạn trong khu vực và khoảng 40 cơ sở năng lượng bị hư hại.

Xuất khẩu dầu thô từ hầu hết các nước vùng Vịnh đã giảm khi cuộc chiến Mỹ - Israel với Iran khiến eo biển Hormuz gần như bị đóng.

Phân tích dữ liệu xuất khẩu tháng 3 cho thấy doanh thu xuất khẩu dầu ước tính của Iraq và Kuwait đều giảm khoảng 3/4 so với cùng kỳ năm trước. Ngược lại, doanh thu của Iran tăng 37% và Oman tăng 26%. Doanh thu dầu của Saudi Arabia tăng 4,3%, trong khi UAE giảm 2,6% do giá tăng bù đắp phần nào khối lượng giảm.

Saudi Arabia tăng nguồn thu

Tính toán cho thấy trong số các quốc gia bị hạn chế xuất khẩu qua Hormuz, chỉ Saudi Arabia về lý thuyết vẫn tăng được doanh thu trong tháng 3.

Đối với Saudi Arabia, giá cao hơn đồng nghĩa với việc tăng tiền thu từ quyền khai thác và thuế từ tập đoàn dầu khí quốc gia Saudi Aramco, vốn thuộc sở hữu chủ yếu của chính phủ và quỹ tài sản quốc gia.

Khoản tăng này đặc biệt tích cực đối với Saudi Arabia sau giai đoạn chi tiêu lớn cho các dự án nhằm đa dạng hóa nguồn thu ngoài dầu mỏ, vốn góp phần gây thâm hụt ngân sách.

Đường ống lớn nhất của Saudi Arabia là tuyến Đông - Tây dài 1.200 km, được xây dựng trong thập niên 1980 trong Chiến tranh Iran-Iraq để tránh eo biển Hormuz.

Tuyến này kết nối các mỏ dầu phía Đông với cảng Yanbu trên Biển Đỏ và đang hoạt động ở công suất mở rộng 7 triệu thùng/ngày.

Aramco sử dụng khoảng 2 triệu thùng/ngày trong nước, còn khoảng 5 triệu thùng/ngày dành cho xuất khẩu. Dữ liệu vận chuyển cho thấy lượng bốc hàng tại Yanbu đạt trung bình gần mức tối đa 4,6 triệu thùng/ngày trong tuần bắt đầu từ 23/3, bất chấp các cuộc tấn công nhằm vào trung tâm này ngày 19/3.

Tổng thể, xuất khẩu dầu thô của Saudi Arabia trong tháng 3 giảm 26% so với cùng kỳ năm trước xuống còn 4,39 triệu thùng/ngày. Tuy nhiên, giá cao hơn đã làm tăng giá trị xuất khẩu khoảng 558 triệu USD so với một năm trước. Saudi Arabia đã chủ động tăng xuất khẩu trong tháng 2 lên mức cao nhất kể từ tháng 4/2023 để đề phòng khả năng Mỹ tấn công Iran.

Mặc dù có lợi thế từ tuyến Đông - Tây, nhưng ông Quilliam cho rằng Saudi Arabia vẫn dễ bị tổn thương trước các cuộc tấn công tiếp theo của Iran hoặc lực lượng Houthi ở Yemen nhằm vào cơ sở năng lượng ở phía Tây và các tàu đi qua eo biển Bab el-Mandeb vào Biển Đỏ.

Iraq và UAE chịu mức giảm lớn nhất

Trong số các nhà sản xuất vùng Vịnh, doanh thu của Iraq giảm mạnh nhất, giảm 76% xuống còn 1,73 tỷ USD. Kuwait đứng sau với mức giảm 73% xuống còn 864 triệu USD.

Công ty tiếp thị dầu nhà nước Iraq SOMO cho biết ngày 2/4 rằng doanh thu dầu tháng 3 khoảng 2 tỷ USD.

Trong khi đó, UAE được bảo vệ phần nào nhờ đường ống Habshan - Fujairah công suất 1,5-1,8 triệu thùng/ngày, giúp tránh eo biển Hormuz. Tuy nhiên, giá trị xuất khẩu dầu ước tính của nước này vẫn giảm hơn 174 triệu USD so với cùng kỳ năm trước trong tháng 3. Fujairah đã hứng chịu một loạt cuộc tấn công khiến hoạt động bốc hàng bị gián đoạn.

Cả hai nước này nhiều khả năng sẽ chịu mức giảm mạnh hơn trong tháng 4 do doanh thu tháng 3 được cải thiện nhờ các lô hàng kịp rời đi trong những ngày đầu xung đột. Một tàu chở dầu của Iraq đã đi qua eo biển Hormuz tuần trước sau khi Iran tuyên bố Iraq được miễn trừ.

Bà Adriana Alvarado, Phó Chủ tịch xếp hạng chủ quyền tại Morningstar DBRS, cho biết các chính phủ vùng Vịnh có các lựa chọn để củng cố tài chính, bao gồm sử dụng dự trữ ngân sách hoặc phát hành nợ trên thị trường tài chính. Bà nói thêm: “Ngoại trừ Bahrain, các quốc gia vùng Vịnh có đủ dư địa tài khóa để đối phó với cú sốc, khi nợ chính phủ ở mức trung bình dưới 45% GDP”.

Về dài hạn, tác động vẫn chưa rõ ràng. Một số công ty dầu khí và chính trị gia phương Tây đã vận động tăng đầu tư vào nhiên liệu hóa thạch để bảo vệ trước các cú sốc nguồn cung, nhưng một số nhà phân tích cho rằng năng lượng tái tạo mới là giải pháp bảo vệ tốt nhất.

Trong một dấu hiệu ban đầu cho thấy khủng hoảng có thể thúc đẩy chuyển dịch khỏi phụ thuộc vào dầu mỏ, tuần trước, tập đoàn TotalEnergies của Pháp và công ty năng lượng tái tạo Masdar được nhà nước UAE hậu thuẫn đã công bố liên doanh trị giá 2,2 tỷ USD để triển khai nhanh năng lượng tái tạo tại chín quốc gia châu Á.

Xuất khẩu dầu vùng Vịnh giảm gần 50%

Theo phóng viên TTXVN tại Trung Đông, theo các số liệu mới nhất, xuất khẩu dầu thô bằng đường biển của các nước vùng Vịnh (không bao gồm Iran) trong tháng 3 chỉ đạt 8,44 triệu thùng/ngày, giảm 49% so với mức 16,58 triệu thùng/ngày của tháng trước.

Trong điều kiện bình thường, eo biển Hormuz vận chuyển khoảng 20% tổng nhu cầu dầu toàn cầu và gần 1/4 thương mại năng lượng đường biển. Tuy nhiên, sau hơn một tháng xung đột, các tuyến vận tải thay thế như đường ống và hành lang đường bộ chỉ đáp ứng khoảng 40% công suất thông thường, không thể thay thế vai trò trung tâm của eo biển Hormuz.

Các nước vùng Vịnh đã triển khai nhiều biện pháp ứng phó. Các giải pháp tạm thời như vận tải đường bộ, hành lang xuyên lục địa hay chuyển tải qua nhiều chặng đang làm gia tăng đáng kể chi phí logistics. Dự báo giá dầu năm 2026 sẽ tăng thêm khoảng 15 USD/thùng, trong khi phí bảo hiểm vận tải đã tăng gấp 2–3 lần, phản ánh rủi ro kéo dài.