Sản phẩm đa dạng, màu sắc tự nhiên

Những ngày đầu tháng 8, nắng trải vàng trên những mái nhà ở làng gốm Bàu Trúc, Khánh Hoà (Ninh Thuận cũ). Bên trong nhà trưng bày nằm giữa làng, từng bình gốm, tượng gốm, phù điêu và vật dụng trang trí được sắp xếp thành nhiều lớp. Màu đỏ nâu, vàng sẫm và đen xám trên bề mặt sản phẩm tạo nên một không gian mộc mạc nhưng cuốn hút. 

Chị Nguyễn Hồng Thảo, du khách đến từ TP Hồ Chí Minh cho biết, dù đã nghe nhiều về làng gốm Bàu Trúc nhưng đây là lần đầu chị trực tiếp đến tham quan. Những sản phẩm gốm có kiểu dáng đa dạng, bề mặt mang màu sắc tự nhiên khiến chị khá bất ngờ.

“Tận mắt xem người thợ làm gốm, tôi mới hiểu để có một sản phẩm đẹp phải trải qua nhiều công đoạn và cần sự khéo léo. Gốm ở đây không chỉ tinh xảo mà còn có câu chuyện văn hóa riêng. Nếu có dịp trở lại, tôi sẽ đưa các con đến để tìm hiểu và trực tiếp trải nghiệm làm gốm”, chị Thảo chia sẻ.

Ở một góc nhà trưng bày, chị Đàng Thị Lúa, người có nhiều năm gắn bó với nghề, đặt khối đất đã qua xử lý lên bục thấp. Không sử dụng bàn xoay, chị dùng hai tay miết nhẹ bề mặt, vừa chỉnh dáng vừa chậm rãi di chuyển quanh khối đất. Sau ít phút, phần miệng, thân và đáy sản phẩm dần thành hình.

Cách làm nhìn có vẻ đơn giản nhưng đòi hỏi người thợ phối hợp nhịp nhàng giữa bước chân, ánh mắt và đôi tay. Chỉ một lực ấn không đều cũng có thể khiến thành gốm bị lệch hoặc nứt. Khi sản phẩm đã thành hình, người thợ tiếp tục sử dụng những dụng cụ đơn giản để tạo hoa văn, làm nhẵn bề mặt và chỉnh sửa từng chi tiết.

Theo chị Lúa, các thiếu nữ Chăm thường được mẹ, bà hướng dẫn làm gốm từ khoảng 12 đến 15 tuổi. Trong cộng đồng Chăm theo chế độ mẫu hệ, nghề chủ yếu được truyền từ mẹ sang con gái. Tuy nhiên, để theo nghề lâu dài, người học không chỉ cần đôi tay khéo léo mà còn phải có sự kiên trì, niềm yêu thích và cảm nhận thẩm mỹ.

Theo người dân ở làng gốm Bàu Trúc, nguyên liệu làm gốm được lấy từ khu vực ven sông Quao, cách làng khoảng 1 km. Sau mỗi mùa thu hoạch, người dân đào lớp đất nằm sâu dưới mặt ruộng, đưa về làm sạch, đập nhỏ và ngâm nước. Đất sét sau đó được trộn với cát trắng hạt nhỏ theo tỷ lệ phù hợp, nhào thật mịn rồi trữ trong nhà để sử dụng quanh năm. Gốm sau khi tạo hình không được đưa vào lò kín mà phơi tự nhiên và nung ngoài trời bằng củi, rơm hoặc vật liệu truyền thống. Nhiệt độ nung khoảng 400 - 800 độ C. Lửa, gió và thời gian tác động không giống nhau tạo nên những sắc độ từ đỏ vàng đến nâu đen. Bởi vậy, mỗi sản phẩm gần như mang một diện mạo riêng, khó lặp lại hoàn toàn.

Ông Nguyễn Minh Mẫn, Phó Tổng Giám đốc Công ty du lịch VinaGroup cho biết, nét độc đáo ấy đủ sức đưa Bàu Trúc trở thành điểm dừng chân quan trọng trong các hành trình khám phá văn hóa miền Trung. Du khách không chỉ đến mua một món đồ lưu niệm mà còn muốn gặp người thợ, nghe kể về nguồn đất, cách nung và tự tay thử tạo hình sản phẩm.

Theo đó, làng nghề cần được đưa vào nhiều chương trình du lịch hơn, nhưng việc khai thác phải có giới hạn và tôn trọng đời sống cộng đồng. Nếu chỉ đưa khách đến mua sắm, giá trị của điểm đến sẽ khó được phát huy đầy đủ. Sản phẩm phù hợp phải kết hợp tham quan, trải nghiệm nghề, tìm hiểu văn hóa Chăm và tiêu thụ sản phẩm do chính người dân làm ra.

Để di sản trở thành sinh kế bền vững

Làng gốm Bàu Trúc hiện có gần 600 hộ với khoảng 5.000 người, phần lớn là đồng bào Chăm. Theo truyền kể của cộng đồng, nghề gốm được bà Poklong Chanh truyền dạy cho phụ nữ trong làng từ khoảng thế kỷ XII. Trải qua nhiều thế hệ, nghề vẫn gắn với sinh hoạt, tín ngưỡng và vai trò của người phụ nữ trong gia đình Chăm.

Ông Phú Hữu Minh Thuần, Giám đốc Hợp tác xã Gốm Chăm Bàu Trúc, cho biết giá trị của gốm Bàu Trúc ngày nay không chỉ nằm ở hình dáng sản phẩm mà còn ở toàn bộ tri thức phía sau quá trình chế tác. Một món gốm chứa đựng kinh nghiệm chọn đất, pha cát, tạo hình, trang trí, phơi và điều khiển lửa được cộng đồng tích lũy qua nhiều đời. Vì vậy, hợp tác xã không định hướng sản xuất đại trà hoặc thay thế hoàn toàn kỹ thuật thủ công bằng máy móc. Mục tiêu là nâng chất lượng, đa dạng công năng và mẫu mã để phù hợp thị trường, nhưng vẫn giữ kỹ thuật tạo hình bằng tay, phương pháp nung ngoài trời và những hoa văn đặc trưng của người Chăm.

Theo ông Thuần, phát triển du lịch đang mở thêm đầu ra cho sản phẩm gốm, đồng thời giúp người làm nghề nhận thấy giá trị của di sản trong đời sống hiện đại. Khi trực tiếp quan sát các công đoạn làm gốm và tham gia trải nghiệm, du khách hiểu hơn công sức, thời gian để tạo nên một sản phẩm thủ công, từ đó có sự nhìn nhận phù hợp hơn về giá trị sản phẩm.

Nguồn thu từ bán sản phẩm, tổ chức trải nghiệm và giới thiệu văn hóa cũng góp phần tạo thêm sinh kế, khuyến khích thế hệ trẻ tiếp tục học và gắn bó với nghề. Tuy nhiên, làng gốm vẫn đối mặt với nhiều khó khăn khi lực lượng kế cận chưa ổn định, người trẻ có thêm nhiều lựa chọn việc làm, trong khi vùng nguyên liệu và không gian nung gốm có nguy cơ thu hẹp. Sản phẩm thủ công cũng chịu sức ép cạnh tranh từ hàng công nghiệp có giá thấp hơn.

Bên cạnh đó, nếu lượng khách tăng nhanh nhưng thiếu tổ chức, hoạt động du lịch có thể ảnh hưởng đến không gian sinh hoạt của cộng đồng và làm giảm tính chân thực của trải nghiệm làng nghề. Vì vậy, việc khai thác du lịch cần được tính toán phù hợp với khả năng tiếp nhận của địa phương và gắn với mục tiêu bảo tồn.

Dưới góc độ du lịch, ông Nguyễn Hữu Ân, Phó Trưởng phòng Quy hoạch phát triển tài nguyên du lịch, Sở Du lịch TP Hồ Chí Minh cho rằng, bảo tồn làng nghề cần đặt cộng đồng nắm giữ di sản ở vị trí trung tâm. Người dân phải được tham gia xây dựng sản phẩm, cung cấp dịch vụ và trực tiếp hưởng lợi từ hoạt động du lịch.

Theo ông Nguyễn Hữu Ân, khi nghề mang lại nguồn thu ổn định, người dân sẽ có thêm điều kiện và động lực truyền dạy kỹ thuật cho thế hệ sau, đồng thời duy trì không gian văn hóa gắn với làng nghề.

Đối với Bàu Trúc, sản phẩm du lịch có thể được xây dựng thành một hành trình hoàn chỉnh, từ nghe giới thiệu lịch sử làng nghề, xem nghệ nhân trình diễn, trực tiếp tạo hình gốm đến tìm hiểu văn hóa Chăm và lựa chọn sản phẩm làm quà. Điểm đến cũng cần tăng cường liên kết với doanh nghiệp lữ hành tại TP Hồ Chí Minh và các thị trường khách lớn để hình thành những tour chuyên đề về di sản, làng nghề và văn hóa bản địa.

Cùng với đó, địa phương cần chú trọng đào tạo kỹ năng đón khách, thuyết minh, bán hàng cho người dân; xây dựng quy tắc ứng xử, niêm yết giá minh bạch và từng bước cải thiện nhà trưng bày, khu vực trải nghiệm, vệ sinh, giao thông. Công nghệ số có thể hỗ trợ kể câu chuyện về nghệ nhân, truy xuất nguồn gốc sản phẩm và quảng bá làng nghề, nhưng cần bảo đảm không làm thay đổi kỹ thuật chế tác truyền thống.

“Đích đến không chỉ là tăng số lượng khách mà phải kéo dài thời gian trải nghiệm, nâng mức chi tiêu và phân phối lợi ích hợp lý cho cộng đồng. Phát triển du lịch phải góp phần bảo vệ di sản, cải thiện đời sống người dân và tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp tục gắn bó với nghề”, ông Nguyễn Hữu Ân đề xuất.

Vừa qua, nghệ thuật làm gốm của người Chăm đã được UNESCO ghi danh năm 2022 vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Việc ghi danh không chỉ khẳng định giá trị của nghề mà còn cho thấy yêu cầu cấp thiết phải bảo vệ đội ngũ nghệ nhân, tri thức truyền nghề, vùng nguyên liệu và không gian thực hành.

Vì vậy, năm 2026, tỉnh Khánh Hòa đặt kế hoạch mở các lớp truyền dạy, tư liệu hóa di sản, củng cố nhà trưng bày, quy hoạch vùng nguyên liệu và nghiên cứu mô hình du lịch cộng đồng gắn với Bàu Trúc. Mục tiêu là tạo sinh kế, nâng cao thu nhập và thực hiện các cam kết bảo vệ di sản với UNESCO. cũng nhấn mạnh vai trò của hoạt động quảng bá, truyền dạy và hỗ trợ người trực tiếp thực hành nghề.