Rào cản định giá và rủi ro công nghệ

Khi kết quả nghiên cứu được đưa ra thị trường, giá trị của tài sản trí tuệ không còn nằm ở văn bằng bảo hộ mà phụ thuộc vào khả năng ứng dụng và hiệu quả kinh tế trong thực tế. Đây cũng là lý do khiến nhiều doanh nghiệp thận trọng khi tiếp cận công nghệ mới.

Theo ông Lê Trung Hiếu, Giám đốc Công ty TNHH Ewater Engineering, khó khăn lớn nhất hiện nay nằm ở khâu đánh giá công nghệ trước khi quyết định đầu tư. Ông cho biết, trên hồ sơ kỹ thuật, nhiều công nghệ được mô tả với hiệu quả cao, nhưng khi triển khai thử nghiệm ở quy mô pilot, mức sai lệch so với lý thuyết có thể lên tới 20% - 30%.

“Doanh nghiệp không ngại công nghệ đắt, chỉ ngại mua nhầm”, ông Hiếu nhận định. Theo ông, rủi ro lớn nhất không nằm ở chi phí đầu tư ban đầu mà ở khả năng công nghệ không đáp ứng yêu cầu khi đưa vào vận hành thực tế.

Trong khi đó, chi phí cho giai đoạn thử nghiệm ban đầu hiện chưa có cơ chế hỗ trợ rõ ràng, khiến phần lớn rủi ro vẫn do doanh nghiệp tự gánh chịu. Điều này khiến nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và startup, trở nên thận trọng hơn trong việc tiếp nhận công nghệ.

Bên cạnh yếu tố rủi ro, vấn đề định giá tài sản trí tuệ cũng đang đặt ra nhiều thách thức. Không ít bằng sáng chế vẫn mang nặng tính học thuật, được đăng ký nhằm phục vụ mục tiêu nghiên cứu, nhưng chưa sẵn sàng cho thương mại hóa.

Đối với doanh nghiệp, yếu tố được quan tâm hàng đầu vẫn là khả năng tạo dòng tiền và hiệu quả kinh doanh. Vì vậy, các nhà đầu tư ngày càng có xu hướng đánh giá doanh nghiệp dựa trên dữ liệu vận hành và khả năng tạo doanh thu thực tế, thay vì chỉ dựa vào số lượng bằng sáng chế.

Ở góc độ pháp lý, Luật sư Hà Thị Ngọc, Giám đốc Công ty TNHH Trí tuệ Interbra, cho rằng dù các quy định mới đã tạo cơ sở pháp lý cho việc ghi nhận tài sản trí tuệ trong hoạt động tài chính - kế toán, nhưng hệ thống định giá tại Việt Nam vẫn chưa theo kịp yêu cầu của thị trường.

Một trong những khó khăn lớn là thiếu hướng dẫn cụ thể về định giá tài sản trí tuệ trong các giao dịch bảo đảm, đặc biệt trong hoạt động vay vốn ngân hàng. Điều này khiến các tổ chức tín dụng còn dè dặt khi chấp nhận tài sản trí tuệ làm tài sản thế chấp.

Bên cạnh đó, Việt Nam hiện chưa có cơ sở dữ liệu đầy đủ về giá giao dịch công nghệ để làm căn cứ tham chiếu. Trong khi đó, giá trị của tài sản trí tuệ lại có tính biến động cao, phụ thuộc vào vòng đời công nghệ, khả năng ứng dụng và bối cảnh thị trường.

Thực tế này đặt ra yêu cầu phát triển đội ngũ chuyên gia định giá và môi giới công nghệ, đồng thời nâng cao năng lực đánh giá rủi ro trong các giao dịch liên quan đến tài sản trí tuệ.

Hoàn thiện cơ chế để tài sản trí tuệ trở thành tài sản tài chính

Từ những rào cản trên, yêu cầu đặt ra là xây dựng cơ chế để tài sản trí tuệ có thể tham gia trực tiếp vào các hoạt động tài chính và thị trường vốn. Trong bối cảnh đó, TP Hồ Chí Minh - trung tâm kinh tế và đổi mới sáng tạo lớn của cả nước - đang trở thành nơi tập trung các hoạt động liên quan đến thương mại hóa công nghệ và tài sản hóa trí tuệ.

Phần lớn hoạt động khởi nghiệp công nghệ, chuyển giao sáng chế, hình thành doanh nghiệp spin-off hay gọi vốn dựa trên tài sản trí tuệ đều diễn ra tại đây. Tuy nhiên, chính sự sôi động này cũng làm bộc lộ rõ các điểm nghẽn về định giá, thử nghiệm công nghệ và cơ chế chia sẻ rủi ro.

Nhằm tháo gỡ các vướng mắc, TP Hồ Chí Minh đã triển khai nhiều chính sách thí điểm. Trong đó, quỹ đầu tư mạo hiểm theo mô hình hợp tác công - tư, với tỷ lệ vốn nhà nước dự kiến không quá 40%, được xem là công cụ tài chính quan trọng hỗ trợ các dự án đổi mới sáng tạo giai đoạn đầu.

Đồng thời, việc thí điểm thương mại hóa 54 sản phẩm khoa học và công nghệ với tổng vốn đầu tư hơn 500 tỷ đồng không chỉ góp phần thúc đẩy ứng dụng kết quả nghiên cứu mà còn tạo cơ sở thực tiễn cho việc hoàn thiện cơ chế định giá và quản trị rủi ro.

Bên cạnh các chính sách thí điểm, thực tiễn triển khai tại TP Hồ Chí Minh cũng cho thấy bức tranh rõ nét hơn về quá trình tài sản hóa kết quả nghiên cứu. Ông Lâm Đình Thắng, Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ (KH&CN) TP Hồ Chí Minh cho biết, Thành phố đang bước vào giai đoạn phát triển mới với tiềm lực khoa học - công nghệ lớn, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo năng động cùng sự tham gia ngày càng sâu của cộng đồng doanh nghiệp.

Theo ông Thắng, những vướng mắc chủ yếu nằm ở cơ chế định giá tài sản trí tuệ, thủ tục giao quyền khai thác và tâm lý e ngại rủi ro trong quá trình thực thi. Mối liên kết giữa Nhà nước - nhà khoa học - doanh nghiệp vẫn chưa đủ chặt chẽ, khiến nhiều công nghệ dù hoàn thiện về mặt kỹ thuật vẫn chưa trở thành sản phẩm thương mại có khả năng tạo dòng tiền.

Để tháo gỡ các điểm nghẽn này, Thành phố triển khai Đề án thương mại hóa kết quả nghiên cứu và tài sản trí tuệ dựa trên các nền tảng pháp lý mới, trong đó trọng tâm là các cơ chế tài chính nhằm biến kết quả nghiên cứu thành tài sản có thể đầu tư và huy động vốn.

Một số giải pháp đáng chú ý gồm xác định rõ giá trị tài sản trí tuệ để đơn vị công lập chủ động thương mại hóa; không tính phần vốn nhà nước đã đầu tư trước đó vào tỷ lệ đối ứng; áp dụng chi phí nghiên cứu - phát triển (R&D) làm giá sàn pháp lý trong giai đoạn đầu; đồng thời hỗ trợ tối đa 50% kinh phí hoàn thiện sản phẩm nhằm chia sẻ rủi ro với doanh nghiệp.

Theo bà Nguyễn Thị Thu Sương, Trưởng phòng Phát triển KH&CN (Sở KH&CN TP Hồ Chí Minh), dù Thành phố sở hữu tiềm lực khoa học lớn, tỷ lệ thương mại hóa vẫn còn thấp do thiếu cơ chế kết nối hiệu quả giữa viện, trường và doanh nghiệp cũng như các dịch vụ trung gian hỗ trợ. Danh mục 54 sản phẩm tham gia chương trình cho thấy sự chuyển biến rõ rệt khi doanh nghiệp bắt đầu tham gia ngay từ giai đoạn phát triển sản phẩm.

Trong tổng số 29 tổ chức đăng ký tham gia Đề án, có 9 doanh nghiệp trực tiếp phát triển 22 sản phẩm, chiếm khoảng 41% tổng số sản phẩm. Tổng kinh phí dự kiến triển khai vượt 500 tỷ đồng, trong đó ngân sách nhà nước đề xuất hỗ trợ hơn 200 tỷ đồng.

Các sản phẩm trải rộng ở nhiều lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, đô thị thông minh, công nghệ sinh học, nông nghiệp công nghệ cao và nền tảng số. Nhiều đơn vị như Real-time Robotics Việt Nam, Saolatek, Service Aviation General cùng các trường đại học thuộc Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh đã tham gia phát triển sản phẩm, cho thấy xu hướng doanh nghiệp trở thành trung tâm khai thác tài sản trí tuệ.

Theo bà Sương, mục tiêu sau ba năm thí điểm là đưa ít nhất 10 sản phẩm ra thị trường, đồng thời nâng tỷ lệ khai thác thương mại lên khoảng 8 - 10%. Sàn giao dịch công nghệ thế hệ mới cũng bước đầu ghi nhận các hợp đồng chuyển giao giá trị hàng chục tỷ đồng.

Theo Luật sư Hà Thị Ngọc, để tài sản trí tuệ thực sự trở thành nguồn lực tài chính, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, đặc biệt là quy định về định giá, ghi nhận tài sản và cơ chế sử dụng trong các giao dịch bảo đảm. Bên cạnh đó, cần xây dựng cơ sở dữ liệu về giá giao dịch công nghệ và phát triển các tổ chức trung gian như định giá, môi giới, tư vấn chuyển giao.

Trong giai đoạn tới, yêu cầu không chỉ là hoàn thiện chính sách mà còn là sự phối hợp giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp. Khi các điều kiện này được triển khai đồng bộ, tài sản trí tuệ sẽ từng bước trở thành nguồn lực tài chính quan trọng cho nền kinh tế.