Chuyên trang quân sự TWZ cho biết Liên bang Nga đang vội vã tìm cách trám vá những khoảng trống thông tin liên lạc lớn sau khi Giám đốc Điều hành (CEO) của tập đoàn SpaceX, tỷ phú Elon Musk hạn chế hệ thống thông tin internet vệ tinh Starlink tại và xung quanh Ukraine, giờ chỉ dành tín hiệu cho những người dùng đã đăng ký. 

Theo TWZ, cả Liên bang Nga và Ukraine đều phụ thuộc rất nhiều vào các thiết bị đầu cuối Starlink cho thông tin liên lạc trên chiến trường, và gần đây hơn, phía Liên bang Nga đã lắp đặt các thiết bị Starlink chưa đăng ký lên thiết bị bay không người lái (UAV) để cung cấp kết nối  trực tiếp ngoài tầm nhìn và khả năng chống gây nhiễu. 

Đây là một diễn biến rất đáng lo ngại đối với Ukraine, quốc gia hiện đang hứng chịu các cuộc tấn công bằng thiết bị bay không người lái bị nghi là sử dụng Starlink.

Việc Starlink được đưa vào chiến trường tại Ukraine đã làm thay đổi căn bản cách thức tiến hành chiến tranh, cung cấp cho người sử dụng băng thông rộng, liên lạc tương đối an toàn gần như ở mọi nơi, tất cả trong một gói nhỏ, sẵn có trên thị trường. 

Điều này không chỉ tác động tới mọi cấp độ, từ chỉ huy, kiểm soát ở cấp cao cho tới liên lạc cơ bản và trao đổi dữ liệu giữa các đơn vị trên toàn bộ không gian tác chiến, mà còn cho phép chiến tranh thiết bị bay không người lái tầm xa diễn ra theo những cách mới mẻ và bất ngờ.

Việc thay thế năng lực đó, đặc biệt trong ngắn hạn, là điều không thể. Chòm vệ tinh khổng lồ được kết nối theo mạng lưới của SpaceX tạo nên hệ thống Starlink mang tính đột phá và đòi hỏi khoản đầu tư rất lớn cùng khả năng tiếp cận không gian liên tục trong nhiều năm để đạt được. 

Một minh chứng cho tầm quan trọng của Starlink trên chiến trường Ukraine là SpaceX và tỷ phú Musk đã phải đối mặt với nhiều chỉ trích về cách quyền truy cập Starlink được điều chỉnh, kể cả đối với Ukraine, trong suốt cuộc chiến.

Việc SpaceX áp dụng “danh sách trắng” các thiết bị Starlink được ủy quyền, cho phép lực lượng Ukraine truy cập vào chòm vệ tinh, diễn ra sau khi công ty này về cơ bản cài đặt các “công tắc ngắt” dựa trên tốc độ đối với các thiết bị đầu cuối nhằm ngăn chặn việc sử dụng chúng trên thiết bị bay không người lái. 

Theo trang tin chuyên sâu về thiết bị bay không người lái DroneXL, hệ thống sẽ ngắt kết nối khi phát hiện chuyển động có tốc độ “trên khoảng 75 - 90 km/h, tức là nằm ngay dưới tốc độ hành trình của các thiết bị bay không người lái tấn công cánh cố định mà Liên bang Nga đang lắp đặt Starlink”.

Dù vẫn có những cách lách, nhưng động thái này sẽ ảnh hưởng tới khả năng của Liên bang Nga trong việc triển khai hiệu quả các thiết bị bay không người lái trang bị Starlink ở cự ly xa. 

Theo cả hai phía, việc đưa các thiết bị đầu cuối Starlink vào “danh sách trắng” tỏ ra rất hiệu quả và gần như ngay lập tức bắt đầu làm suy yếu nỗ lực chiến tranh của Moskva. 

“Hệ quả” của hành động từ SpaceX, theo ông  Andrey Medvedev, Phó Chủ tịch Duma Thành phố Moskva và Phó Tổng Giám đốc phụ trách phát thanh của tập đoàn truyền hình – phát thanh VGTRK, là khi liên lạc bị ngắt thì đòn đánh đã được lên kế hoạch nhằm vào đối phươn lập tức vào hỗn loạn.

Giải pháp, theo blogger quân sự nổi tiếng của Liên bang Nga Alexander Sladkov, là triển khai một giải pháp phổ quát và cực kỳ rẻ, đó là “có băng thông rộng của riêng mình, cụ thể là trong khu vực chiến đấu”.

Ông Sladkov cho rằng giờ đây, khi vấn đề đã phát sinh, và có lẽ đang được giải quyết, nhưng dù thế nào thì “chắc chắn nó tạo ra những khó khăn đáng kể”.

Kênh Telegram Two Majors của Liên bang Nga chỉ trích rằng tỷ phú Elon Musk “đang phục vụ lợi ích của Lực lượng Vũ trang Ukraine.” và  điều này có thể giải thích cho sự cố hỏng hàng loạt các thiết bị đầu cuối Starlink trên mặt trận. 

Two Majors cho biết thêm rằng “Thực tế là trong điều kiện không có lựa chọn thay thế, Lực lượng Vũ trang Liên bang Nga sử dụng ‘Starlink xám’ để tổ chức thông tin liên lạc trên mặt trận”. 

Nguy hiểm ở chỗ đây là con đường dễ dàng so với việc tự tạo ra thứ gì đó của riêng mình trong không gian, kéo dài vô tận, kéo cáp quang, dựng các ‘cầu [WiFi]’, hoặc thậm chí triển khai ồ ạt các trạm số để tổ chức truyền tải các gói dữ liệu nhỏ. Giờ thì hoặc làm theo cách cũ, hoặc khẩn cấp nghĩ ra thứ gì đó của riêng mình”.

Trong khi đó, một kênh Telegram của Liên bang Nga là Colonelcassad thừa nhận: “Hiện tại không có lựa chọn thay thế (cho Starlink), ít nhất là ở tầm mức của ngày hôm nay”, đồng thời cho biết thêm rằng Moskva đang tìm các giải pháp vòng tránh, nhưng dường như chưa có gì sắp xảy ra.

Ngay cả hệ thống vệ tinh của Gazprom Space Systems hiện cũng không phải là một lựa chọn khả thi vì dù có chảo thu của Gazprom và nó hoạt động, nhưng nói nhẹ thì tốc độ kết nối còn tụt hậu và cần được phát triển hoặc tinh chỉnh.

Theo Colonelcassad, Liên bang Nga cũng đang khám phá các cách vượt qua việc đưa vào “danh sách trắng” của SpaceX hoặc dựa vào vệ tinh Trung Quốc, nhưng những phương án này “sẽ cần một khoảng thời gian” để trở thành hiện thực.

Trong khi đó, một số binh sĩ Liên bang Nga đã công khai kêu gọi được cung cấp thiết bị nhằm thu hẹp các khoảng trống thông tin liên lạc do các hạn chế Starlink gây ra. 

Tình hình trở nên đáng lo ngại đến mức nhà tuyên truyền Liên bang Nga Vladimir Solovyov gợi ý tấn công các nhà máy sản xuất thiết bị đầu cuối Starlink hoặc chính các vệ tinh. 

Dù đây không phải là kiểu lời lẽ hiếu chiến hiếm gặp từ ông Solovyov, nhưng nó cho thấy việc mất kết nối Starlink hiện đã trở thành vấn đề lớn đến mức nào đối với các lực lượng của Liên bang Nga, vốn đang bị bỏ lại mà không có một phương tiện liên lạc tương tự, thứ mà họ đã trở nên phụ thuộc.

Những phàn nàn từ các blogger quân sự Liên bang Nga xuất hiện sau những đánh giá rất tích cực mà Ukraine dành cho việc đăng ký các thiết bị đầu cuối Starlink vào “danh sách trắng”. 

Điều này không gây ngạc nhiên, bởi có thể lập luận rằng việc cắt quyền truy cập Starlink của Liên bang Nga có thể là một trong những đòn giáng bất ngờ lớn nhất có thể vào khả năng tác chiến có tổ chức của nước này.

Bộ trưởng Chuyển đổi số Ukraine Mykhailo Fedorov tuyên bố: “Các thiết bị đầu cuối Starlink được đưa vào ‘danh sách trắng’ đang hoạt động. Các thiết bị đầu cuối của Liên bang Nga đã bị chặn”.

Trung tâm Truyền thông Chiến lược và An ninh Thông tin Ukraine (Stratcom) cho biết, theo các báo cáo từ thực địa, “các chiến dịch xung phong đã bị đình chỉ, và hệ thống chỉ huy - kiểm soát đơn vị đang gặp gián đoạn nghiêm trọng. Nguyên nhân là việc Starlink bị tắt đối với binh sĩ Nga sau khi áp dụng chế độ đăng ký trước bắt buộc”.

Stratcom cho biét thêm: “Theo các báo cáo từ tiền tuyến, tình hình đã gần mức nghiêm trọng. Trong hai năm triển khai Starlink ở quy mô lớn, gần như toàn bộ chỉ huy - kiểm soát tác chiến - liên lạc giữa các đơn vị, hiệp đồng hỏa lực và truyền dữ liệu UAV - đều gắn với hạ tầng vệ tinh của Mỹ. Không có lựa chọn thay thế thực tế nào tương đương về độ ổn định và tốc độ”.

Ông Serhii “Flesh” Bezkrestnov, cố vấn của Bộ Quốc phòng Ukraine, còn bày tỏ mạnh mẽ hơn.

Viết trên Facebook, ông Bezkrestnov nhấn mạnh: “Đối phương trên các mặt trận thậm chí không chỉ có vấn đề, mà là thảm họa. Toàn bộ công tác quản lý quân đội đã sụp đổ. Các hành động xung phong đã bị dừng lại ở nhiều khu vực”.

Nhóm du kích Atesh ủng hộ Ukraine cho biết sự gián đoạn đã dẫn tới một vụ bắn nhầm gây chết người.

Theo Atesh, “khi không có liên lạc ổn định trên tuyến đầu, sự hỗn loạn bắt đầu”, “sự thiếu phối hợp đã và đang dẫn tới tổn thất nặng nề, không chỉ từ phía đối phương”., “trên hướng Zaporizhzhia, do thông tin liên lạc sụp đổ hoàn toàn, đã xảy ra một trường hợp điển hình của ‘bắn ta nhầm quân mình’”.

Atesh cho biết thêm: “Các đơn vị, không có thông tin về nhau, đã nổ súng vào chính lực lượng của mình. Kết quả là một tổ xung phong gồm 12 người đã bị lực lượng của chính họ tiêu diệt hoàn toàn.

Sự phụ thuộc của quân đội Nga vào các công nghệ dân sự đã phản tác dụng. Ngay khi liên lạc bị mất, chỉ huy sụp đổ, và binh sĩ bắt đầu tự tiêu diệt lẫn nhau”.

Dù nhằm vào Liên bang Nga, nhưng các hạn chế Starlink của SpaceX cũng đang ảnh hưởng tới những người Ukraine chưa kịp đăng ký thiết bị đầu cuối của họ.

Một binh sĩ Ukraine nói với báo Politico rằng: “Ở một số nơi, các thiết bị Starlink quân sự của Ukraine chưa được đăng ký cũng đã bị ngắt kết nối. Nhưng quá trình đăng ký vẫn đang diễn ra”.

Viết trên Telegram, Bộ trưởng Fedorov cho biết phía Ukraine “tiếp tục xác minh các thiết bị đầu cuối Starlink. Lô thiết bị đầu cuối đầu tiên lọt vào ‘danh sách trắng’ đã đi vào hoạt động” và các “danh sách trắng” này hiện được cập nhật mỗi ngày một lần.

Ông Fedorov lưu ý: “Nếu bạn đã gửi thiết bị của mình để đăng ký nhưng nó chưa hoạt động, hãy kiên nhẫn chờ đợi. Đây là một quy trình rất quy mô, cần thời gian. Song song đó, chúng tôi đã và đang làm việc để bảo đảm dữ liệu được gửi đi để xác minh theo thời gian thực”.

Bất chấp các vấn đề trong việc bảo đảm thiết bị đầu cuối được nhận diện đúng cách, điều này chỉ có thể được xem là một chiến thắng lớn đối với lực lượng Ukraine khi họ đối mặt với một mùa đông chiến đấu khắc nghiệt nữa.