Theo truyền thông Trung Quốc ngày 17/7, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã ra lệnh tăng cường không kích Iran và cảnh báo mở rộng chiến dịch quân sự. Tuy nhiên, hầu như không có dấu hiệu cho thấy chiến lược quân sự vốn đã không thể buộc Iran phải nhượng bộ trước đây sẽ thành công ở lần này.

Sau khi thỏa thuận ngừng bắn tạm thời đạt được cách đây một tháng đổ vỡ, ông Trump rơi vào thế khó khi tìm cách phá thế kiểm soát của Iran đối với eo biển Hormuz, đồng thời buộc Iran chấp nhận các yêu cầu của Mỹ.

Mặc dù hai bên đến nay vẫn tránh quay trở lại xung đột toàn diện, nhưng hy vọng sớm tìm được lối thoát cho cuộc khủng hoảng ngày càng mờ nhạt. Cuộc khủng hoảng này một lần nữa đẩy giá dầu toàn cầu tăng cao và gây chấn động các thị trường tài chính.

Các cuộc tấn công đáp trả lẫn nhau tiếp diễn sang ngày thứ sáu vào ngày 16/7. Trong khi đó, Iran phát tín hiệu có thể thúc đẩy lực lượng Houthi tại Yemen phong tỏa thêm một tuyến hàng hải vận chuyển dầu mỏ quan trọng khác là eo biển Bab al-Mandeb ở cửa ngõ Biển Đỏ, nếu Mỹ tấn công cơ sở hạ tầng điện của Iran như ông Trump từng cảnh báo.

Cho thấy sự thất vọng ngày càng gia tăng, ông Trump đã thảo luận với các cố vấn và trong một số trường hợp công khai đề cập khả năng mở rộng mục tiêu tấn công sang các nhà máy năng lượng và cầu, triển khai lực lượng trên bộ để kiểm soát đảo Kharg (trung tâm xuất khẩu dầu mỏ của Iran) cũng như ném bom cơ sở hạt nhân nằm sâu dưới lòng đất ở núi Pickaxe.

Một số lựa chọn này có thể không thực tế vì tiềm ẩn quá nhiều rủi ro cũng như nguy cơ gây phản ứng tiêu cực cả trong nước lẫn trên trường quốc tế. Trước đây, ông Trump cũng từng đưa ra những lời cảnh báo tương tự rồi sau đó rút lại. Nhưng trong đợt tấn công thứ sáu, Mỹ đã nhằm vào hai cây cầu ở Iran.

Tuy nhiên, phần lớn các nhà phân tích đều nhận định rằng việc Mỹ leo thang quân sự mạnh hơn cũng khó có khả năng buộc Iran thay đổi lập trường hiệu quả hơn so với các giai đoạn trước của cuộc chiến kéo dài 4 tháng rưỡi. Trong giai đoạn đó, các cuộc tấn công của Mỹ và Israel đã khiến nhiều chỉ huy cấp cao thiệt mạng và gây thiệt hại nặng cho năng lực quân sự của Iran.

Ông Jonathan Panikoff tại Hội đồng Đại Tây Dương nhận định: "Không có lý do gì để tin rằng loạt cuộc tấn công mới này hay điều gì mà tổng thống đang tính toán sẽ buộc Iran thay đổi cách suy nghĩ". Ông cho rằng điều này nhiều khả năng chỉ khiến lập trường của họ cứng rắn hơn.

Một quan chức cấp cao trong chính quyền Tổng thống Trump cho biết, tổng thống vẫn ưu tiên giải pháp ngoại giao, nhưng cho rằng nên dùng sức mạnh quân sự, đồng thời khẳng định Mỹ sẽ tiếp tục buộc Iran phải chịu trách nhiệm về các hành động tại eo biển Hormuz.

Việc thỏa thuận sụp đổ diễn ra trong bối cảnh ông Trump chịu sức ép phải chấm dứt cuộc chiến đã khiến hàng nghìn người thiệt mạng, chủ yếu ở Iran và Liban, gây tổn thất kinh tế trong nước và làm suy giảm tỷ lệ ủng hộ ông trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11.

Các cuộc đàm phán nhằm biến thỏa thuận tạm thời thành hiệp định hòa bình lâu dài hiện rơi vào bế tắc, dù vẫn xuất hiện một số tín hiệu cho thấy còn dư địa ngoại giao.

Có thể ông Trump hy vọng các cuộc không kích sẽ buộc Iran quay trở lại bàn đàm phán về chương trình hạt nhân - mục tiêu chính mà ông đặt ra cho cuộc chiến. Tuy nhiên, căn nguyên của đợt giao tranh mới nhất lại xuất phát từ những cách hiểu khác nhau về ý nghĩa của thỏa thuận sơ bộ đối với quyền kiểm soát eo biển Hormuz. Tại Hormuz, Iran đã chứng minh trong thời gian chiến sự rằng họ có thể làm gián đoạn khoảng 1/5 lượng dầu vận chuyển bằng đường biển của thế giới.

Iran cho rằng họ có quyền tham gia quản lý tuyến hàng hải này, thậm chí có thể thu phí hoặc lệ phí quá cảnh, trong khi Mỹ và các đồng minh vùng Vịnh yêu cầu khôi phục hoàn toàn quyền tự do hàng hải. Phần lớn các chuyên gia nhận định hầu như không có dấu hiệu cho thấy Iran sẽ chấp nhận những nhượng bộ mà ông Trump mong muốn.

Việc Iran nối lại các cuộc tấn công nhằm vào hoạt động vận tải biển trong những ngày gần đây đã dẫn tới phản ứng mới nhất của Mỹ, bao gồm việc tái áp đặt phong tỏa các cảng biển của Iran.

Mỹ cũng hủy bỏ cơ chế miễn trừ cho phép Iran xuất khẩu dầu ra thị trường quốc tế, qua đó xóa bỏ một trong những lợi ích mà Iran đạt được theo thỏa thuận tạm thời.

Làn sóng không kích hiện nay có thể đóng vai trò là các chiến dịch định hình, giúp ông Trump có thêm lựa chọn bằng cách phá hủy các năng lực quân sự mà Mỹ muốn vô hiệu hóa trước khi tiến hành các bước đi mạnh hơn.

Đáp lại, Iran phát tín hiệu sẵn sàng mở rộng cuộc chiến, cảnh báo có thể tấn công các cơ sở dân sự của các đồng minh vùng Vịnh của Mỹ nếu ông Trump tiếp tục leo thang. Iran hiện vẫn sở hữu kho tên lửa và UAV đáng kể.

Iran cũng đã yêu cầu lực lượng Houthi tại Yemen chuẩn bị phong tỏa tuyến vận chuyển dầu qua Biển Đỏ nếu Mỹ tấn công cơ sở hạ tầng điện của nước này. Điều này có thể tạo ra mối đe dọa mới nghiêm trọng đối với nguồn cung năng lượng toàn cầu, đặc biệt khi một phần hoạt động vận chuyển đã được chuyển hướng sang tuyến Biển Đỏ.

Một số nhà phân tích cho rằng ông Trump có thể đang lặp lại một số sai lầm từng mắc phải khi phát động chiến dịch quân sự ngày 28/2.

Khi đó, ông gần như không đưa ra lời giải thích rõ ràng về lý do phát động chiến dịch cũng như không có chiến lược rút lui cụ thể. Tuy nhiên, quan chức cấp cao trong chính quyền Mỹ bác bỏ nhận định này, khẳng định chính sức ép quân sự và kinh tế của Mỹ đã buộc Iran phải ngồi vào bàn đàm phán để ký bản ghi nhớ, dù sau đó văn kiện này đã mất hiệu lực và hai bên lại quay trở lại đối đầu.

Ông Danny Citrinowicz, chuyên gia nghiên cứu về Iran tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel, viết trên mạng xã hội: "Cho dù chính quyền Mỹ gia tăng sức ép hay đưa ra thêm bao nhiêu lời đe dọa, giới lãnh đạo Iran cũng khó có khả năng đầu hàng. Nếu Tổng thống Trump tiếp tục mở rộng danh sách mục tiêu tấn công, Iran nhiều khả năng sẽ đáp trả bằng các biện pháp tương tự".