Khẳng định mạnh mẽ vai trò của khoa học xã hội và nhân văn

Tiến sĩ Hoàng Văn Tú, Trưởng Bộ môn Chính trị học, Khoa Lý luận cơ sở (Học viện Cán bộ TP Hồ Chí Minh) cho rằng điểm có tính đột phá nhất trong quan điểm chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm là sự thay đổi căn bản trong tư duy về vị trí và vai trò của khoa học cơ bản đối với sự phát triển quốc gia. Nếu trước đây khoa học cơ bản thường được nhìn nhận chủ yếu ở góc độ học thuật, thì nay đã được đặt ở tầm chiến lược, gắn trực tiếp với năng lực tự chủ, sức mạnh cạnh tranh và tương lai phát triển của đất nước.

Một điểm đột phá khác là yêu cầu đổi mới cơ chế quản lý khoa học theo hướng chuyển từ “quản lý hành chính” sang “quản trị sáng tạo”, từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”. Đây là tư duy rất mới, bởi lâu nay hoạt động nghiên cứu khoa học vẫn còn chịu áp lực về thủ tục, hình thức và cơ chế xin - cho. Khi chuyển sang đánh giá bằng hiệu quả, chất lượng và đóng góp thực chất, môi trường học thuật sẽ có điều kiện phát huy mạnh hơn tư duy độc lập, sáng tạo và tinh thần dấn thân nghiên cứu.

Đặc biệt, điểm mới nổi bật là việc khẳng định mạnh mẽ vai trò của khoa học xã hội và nhân văn đối với xây dựng thể chế, nâng cao năng lực quản trị quốc gia, củng cố niềm tin xã hội và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng; trở thành một trong những trụ cột quan trọng của phát triển bền vững quốc gia. Từ những định hướng lớn mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu ra, có thể thấy khoa học xã hội và nhân văn hiện nay đang được đặt ở vị trí chiến lược đối với sự phát triển đất nước.

Nếu khoa học tự nhiên và công nghệ tạo ra động lực vật chất cho phát triển, thì khoa học xã hội và nhân văn giữ vai trò định hướng tư duy, hoàn thiện thể chế, củng cố nền tảng tinh thần và bảo đảm sự phát triển đúng hướng của xã hội.

Trong bối cảnh thế giới biến động nhanh, cạnh tranh giữa các quốc gia không chỉ diễn ra ở kinh tế hay công nghệ mà còn ở năng lực quản trị, bản sắc văn hóa và khả năng tạo dựng niềm tin xã hội. Đây chính là lĩnh vực mà khoa học xã hội và nhân văn có vai trò đặc biệt quan trọng.

Những nghiên cứu về chính trị, quản trị, pháp luật, văn hóa, truyền thông hay tâm lý xã hội không chỉ giúp lý giải thực tiễn mà còn cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoạch định chủ trương, chính sách và xử lý các vấn đề mới phát sinh trong quá trình phát triển đất nước.

Trong điều kiện chuyển đổi số và sự bùng nổ thông tin hiện nay, khoa học xã hội và nhân văn còn góp phần quan trọng trong việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, định hướng giá trị xã hội và củng cố sự đồng thuận trong Nhân dân.

Theo Tiến sĩ Hoàng Văn Tú, trong bối cảnh kinh tế số, xã hội số và trí tuệ nhân tạo phát triển mạnh mẽ hiện nay, khoa học xã hội và nhân văn cần đi đầu nghiên cứu những vấn đề mới nảy sinh từ quá trình chuyển đổi sâu sắc của đời sống xã hội.

Đó là nghiên cứu về những biến đổi trong cấu trúc xã hội, quan hệ lao động và hành vi con người dưới tác động của kinh tế số và trí tuệ nhân tạo, để phục vụ hoạch định chính sách phù hợp. Nghiên cứu các vấn đề về đạo đức, pháp lý và quản trị trong môi trường số, nhất là liên quan đến trí tuệ nhân tạo, quyền riêng tư dữ liệu, an ninh mạng và kiểm soát thông tin, góp phần hành lang pháp lý và định hướng giá trị phù hợp.

Nghiên cứu tác động của không gian mạng đối với văn hóa, tư tưởng, lối sống và tâm lý xã hội, nhất là đối với thế hệ trẻ, góp phần định hướng, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, củng cố niềm tin xã hội và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

Quyết định năng lực làm chủ công nghệ lõi

Trong kết luận buổi làm việc, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh rằng, hiện nay cạnh tranh cốt lõi là cạnh tranh về năng lực tạo ra tri thức mới, công nghệ lõi mới, mô hình phát triển mới và năng lực tổ chức đổi mới sáng tạo.

Những lĩnh vực đang định hình tương lai thế giới hiện nay như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, lượng tử, công nghệ sinh học, vật liệu mới, công nghệ dữ liệu, năng lượng mới… đều bắt nguồn từ những nghiên cứu cơ bản được đầu tư liên tục trong nhiều thập kỷ. Điều đó cho thấy: nghiên cứu cơ bản mạnh thì có công nghệ lõi mạnh, có năng lực tự chủ chiến lược và sức cạnh tranh quốc gia trong dài hạn.

Tiến sĩ Nguyễn Trung Nhân, Trưởng phòng Đào tạo, Trường Đại học Công nghiệp TP Hồ Chí Minh, cho rằng đúng như tinh thần kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, muốn dẫn đầu về khoa học công nghệ, tự chủ các công nghệ lõi thì chắc chắn phải đi từ gốc là khoa học cơ bản.

Việc đề cao vai trò của khoa học cơ bản trong các nhiệm vụ khoa học và công nghệ là định hướng rất đúng đắn, bởi đây chính là nền tảng, là cơ sở hình thành công nghệ lõi, khẳng định năng lực tự chủ khoa học, công nghệ của đất nước. Nếu không đầu tư cho lĩnh vực này, nước ta sẽ khó thoát khỏi việc phụ thuộc vào công nghệ từ bên ngoài.

Từ thực tế, theo Tiến sĩ Nguyễn Trung Nhân, đội ngũ nhà khoa học cơ bản của Việt Nam không thiếu, nhưng hoạt động nghiên cứu hiện nay chủ yếu dừng lại ở mức độ nghiên cứu lý thuyết. Trong khi đó, để đưa khoa học vào thực tiễn, cần có quá trình đi từ nghiên cứu lý thuyết qua thực nghiệm, hoàn thiện công nghệ, rồi mới tiến ứng dụng và thương mại hóa.

Một trong những điểm nghẽn lớn trong quá trình này hiện nay là ở khâu thực nghiệm, do còn thiếu hệ thống phòng thí nghiệm đủ hiện đại, đủ độ chính xác và thiết bị đủ mới, hiện đại để phát triển các hướng nghiên cứu.

Ông nhấn mạnh, lịch sử phát triển khoa học cho thấy nhiều phát minh quan trọng bắt nguồn từ thực nghiệm. Vì vậy, việc đầu tư hệ thống phòng thí nghiệm hiện đại đạt chuẩn quốc gia là rất cần thiết. Số lượng phòng thí nghiệm không cần quá nhiều nhưng phải thật sự chất lượng, có khả năng dùng chung, đáp ứng tốt yêu cầu nghiên cứu của các nhóm nghiên cứu mạnh, chuyên sâu, tạo điều kiện cho nhà khoa học có cơ hội hiện thực hóa ý tưởng của mình.

Theo ông, việc hiện thực hóa định hướng của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về từng bước xây dựng một số trung tâm nghiên cứu xuất sắc, nhóm nghiên cứu mạnh, cơ sở dữ liệu khoa học lớn và hạ tầng nghiên cứu dùng chung có năng lực cạnh tranh trong khu vực, trong giai đoạn từ nay đến năm 2030, có ý nghĩa rất quan trọng.

Đồng thời, định hướng phải hình thành được cơ chế tài chính đặc thù cho nghiên cứu cơ bản theo tinh thần chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước là rất phù hợp. Đây không chỉ là vấn đề đầu tư cơ sở vật chất, mà còn là cách tạo ra môi trường nghiên cứu chuyên nghiệp, nơi các nhà khoa học có thể làm việc lâu dài, tích lũy tri thức, chia sẻ dữ liệu, sử dụng chung hạ tầng hiện đại và cùng tham gia giải quyết những bài toán khoa học lớn.

Bên cạnh hạ tầng, con người vẫn là yếu tố quyết định. Việt Nam cần tiếp tục thu hút người tài, đặc biệt là ưu tiên các học sinh, sinh viên xuất sắc và các nhà khoa học từ nước ngoài về Việt Nam thông qua các chính sách ưu đãi đặc thù. Hiện nay, một số chính sách mới cho các ngành khoa học cơ bản đã được triển khai, với kỳ vọng sẽ tác động rõ hơn đến công tác tuyển sinh, đào tạo và thu hút nguồn nhân lực chất lược cao cho ngành này.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Trung Nhân, đào tạo nhân lực trong khoa học cơ bản không thể tính bằng một sớm một chiều. Để hình thành đội ngũ có năng lực nghiên cứu chuyên sâu, đủ sức tham gia vào các hướng nghiên cứu lớn, cần một quá trình đào tạo sau đại học, thực hành nghiên cứu và tích luỹ kinh nghiệm trong thời gian dài, ít nhất là 10 năm. Trong giai đoạn này, ông cho rằng, Việt Nam cũng cần đẩy mạnh hợp tác quốc tế, tranh thủ sự hỗ trợ từ các đối tác có nền tảng khoa học cơ bản tốt để bắt kịp trình độ thế giới, tiến tới tự chủ hoàn toàn.

“Cần một lộ trình phù hợp và tổ chức thực hiện quyết liệt để chuyển hoá các định hướng chiến lược thành những cơ chế, chương trình và kết quả cụ thể. Với sự chỉ đạo trực tiếp và quyết liệt từ Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, tôi kỳ vọng thời gian tới lĩnh vực khoa học cơ bản sẽ có chuyển biến mạnh mẽ, khẳng định vai trò là nền tảng quan trọng để đất nước nâng cao năng lực tự chủ về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo”, Tiến sĩ Nguyễn Trung Nhân bày tỏ.