Khoa học cơ bản là "nền tảng của nền tảng"

Theo TS Trần Văn Khải, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, đại biểu Quốc hội tỉnh Ninh Bình, trong thời gian dài, tư duy về đầu tư cho khoa học cơ bản thường bị đặt sau khoa học ứng dụng, bởi tâm lý muốn thấy kết quả tức thì. Tuy nhiên, kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã định vị lại một cách rõ nét: Khoa học cơ bản chính là gốc rễ của mọi sự phát triển. Nếu không có một nền tảng khoa học cơ bản vững chắc, chúng ta sẽ mãi mãi chỉ là người đi sau, gia công hoặc vay mượn công nghệ từ bên ngoài.

Đổi mới nhận thức trước hết là nhìn nhận khoa học cơ bản như một loại "hạ tầng chiến lược" đặc biệt. Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang xoay chuyển thế giới, những lĩnh vực như toán học, vật lý, sinh học, hóa học, hay khoa học dữ liệu, chính là chìa khóa để giải quyết các thách thức về biến đổi khí hậu, an ninh năng lượng và y tế toàn cầu. Nhận thức đúng đắn sẽ dẫn đến hành động đúng đắn: Đầu tư cho khoa học cơ bản là đầu tư cho tương lai dài hạn, cho sức mạnh nội sinh và quyền tự quyết của dân tộc trên bản đồ công nghệ thế giới.

TS Trần Văn Khải cho rằng, một trong những rào cản lớn nhất hiện nay là hệ thống thể chế quản lý khoa học còn mang nặng tính hành chính hóa, chưa phù hợp với đặc thù của lao động sáng tạo. Kết luận của người đứng đầu Đảng và Nhà nước chỉ rõ yêu cầu phải đổi mới mạnh mẽ thể chế để "giải phóng" sức sáng tạo của đội ngũ trí thức.

Thể chế mới cần chuyển từ tư duy "kiểm soát" sang tư duy "kiến tạo và phục vụ". Điều này đồng nghĩa với việc đơn giản hóa các thủ tục thanh quyết toán, vốn đang làm tiêu tốn quá nhiều thời gian của các nhà khoa học. Chúng ta cần một hành lang pháp lý cho phép thử nghiệm các mô hình nghiên cứu mới, chấp nhận rủi ro và độ trễ của khoa học. Khoa học là con đường khám phá những điều chưa biết, và nếu không chấp nhận khả năng thất bại, chúng ta sẽ không bao giờ có được những phát minh đột phá. Việc xây dựng các "đặc khu khoa học" hay các trung tâm nghiên cứu xuất sắc với cơ chế quản trị hiện đại, tiệm cận tiêu chuẩn quốc tế là bước đi tất yếu.

Chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng nhấn mạnh đến việc đổi mới cơ chế đầu tư. Hiện nay, nguồn lực đầu tư cho khoa học còn phân tán, chưa tạo được cú hích đủ mạnh ở những lĩnh vực mũi nhọn.

Cần thay đổi phương thức phân bổ ngân sách theo hướng tập trung vào các nhóm nghiên cứu mạnh, các chương trình trọng điểm quốc gia có tầm nhìn từ 10 - 20 năm thay vì các đề tài ngắn hạn, vụn vặt. Bên cạnh ngân sách nhà nước, cần có cơ chế khuyến khích mạnh mẽ các doanh nghiệp, đặc biệt là các tập đoàn lớn, đầu tư vào nghiên cứu cơ bản thông qua các quỹ phát triển khoa học công nghệ.

Đặc biệt, cơ chế đầu tư mới phải gắn liền với khái niệm "đầu tư cho con người". Thu nhập, đãi ngộ và điều kiện làm việc cho các nhà khoa học đầu ngành phải đủ sức cạnh tranh để thu hút nhân tài từ khắp nơi trên thế giới về Việt Nam, đồng thời ngăn chặn tình trạng "chảy máu chất xám".

Khoa học cơ bản và năng lực tự chủ quốc gia

Giáo sư, Tiến sĩ Trần Tuấn Anh - Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cho rằng, trong thế kỷ 21, quốc gia nào làm chủ được tri thức khoa học, quốc gia đó sẽ làm chủ được vận mệnh. Năng lực tự chủ không có nghĩa là tự cung tự cấp mọi thứ, mà là khả năng không bị lệ thuộc về mặt công nghệ lõi. Khi Việt Nam muốn chuyển dịch mô hình tăng trưởng từ dựa vào tài nguyên, lao động giá rẻ sang dựa vào năng suất nhân tố tổng hợp (TFP), thì khoa học cơ bản chính là động cơ chính. Nếu không có các nghiên cứu cơ bản về vật liệu mới, chúng ta không thể có ngành bán dẫn độc lập. Nếu không có nghiên cứu cơ bản về công nghệ sinh học, chúng ta không thể đảm bảo an ninh lương thực và sức khỏe nhân dân trước những dịch bệnh mới.

Vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế trong những thập kỷ tới sẽ không chỉ được đo bằng quy mô GDP, mà còn bằng những đóng góp của chúng ta vào kho tàng tri thức của nhân loại. Một quốc gia có nền khoa học cơ bản phát triển là một quốc gia có uy tín, có tiếng nói và có khả năng tham gia sâu vào các chuỗi giá trị toàn cầu ở phân khúc cao nhất.

Kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm là một lời hiệu triệu, một "cú hích" lịch sử đối với giới khoa học nước nhà. Đó không chỉ là những chỉ đạo về chuyên môn, mà còn thể hiện tầm nhìn về một Việt Nam tự lực, tự cường và phát triển bền vững.

Để hiện thực hóa chỉ đạo này, cần sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị. Các bộ, ngành cần khẩn trương rà soát, sửa đổi các quy định pháp luật chồng chéo; các nhà khoa học cần phát huy tinh thần dấn thân, không ngại khó, ngại khổ; và xã hội cần nuôi dưỡng tình yêu, sự tôn trọng đối với tri thức.

GS.TS. Nguyễn Hoàng Nam, Giám đốc Trung tâm Nano và Năng lượng, Phó trường Khoa Vật lý, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng: Đổi mới mạnh mẽ khoa học cơ bản chính là chuẩn bị "bệ phóng" để dân tộc Việt Nam vươn mình, sải cánh bay cao trong thế kỷ 21. Đây là con đường không có lối tắt, đòi hỏi sự kiên trì và đầu tư bài bản, nhưng đó là con đường duy nhất để đưa Việt Nam trở thành một quốc gia phát triển, thu nhập cao vào giữa thế kỷ này như mục tiêu mà Đảng đã đề ra.

Khoa học cơ bản hôm nay là sức mạnh quốc gia ngày mai. Với sự đổi mới mạnh mẽ và tư duy chiến lược từ cấp cao nhất, chúng ta có quyền tin tưởng vào một chương mới đầy khởi sắc của nền khoa học và công nghệ Việt Nam.