Từ tiếp nhận đến trải nghiệm văn hóa

Sự phát triển của công nghệ số cùng sự thay đổi trong nhu cầu tiếp nhận của công chúng đang đặt ra những yêu cầu mới đối với hoạt động văn hóa. Bên cạnh các hình thức giới thiệu, trưng bày hay tọa đàm truyền thống, nhiều đơn vị đã chú trọng thiết kế các không gian tương tác, tạo điều kiện để công chúng trực tiếp tham gia, đối thoại và trải nghiệm. Qua đó, việc tiếp cận các giá trị văn hóa không chỉ dừng lại ở hoạt động thưởng thức mà còn mở rộng thành quá trình khám phá, kết nối với tác giả, nghệ sĩ và câu chuyện phía sau mỗi tác phẩm.

Xu hướng này được thể hiện qua chương trình giao lưu Việt Nam - Hàn Quốc với chủ đề "Từ văn học đến điện ảnh" diễn ra tại Trường Đại học Văn Lang, do Khoa Ngôn ngữ và Văn hóa Hàn Quốc của trường phối hợp cùng các nhà văn, nhà thơ, dịch giả thuộc Hội Nhà văn TP Hồ Chí Minh tổ chức. Không chỉ là một buổi giao lưu văn học, chương trình được thiết kế theo hướng trải nghiệm, kết nối việc học ngôn ngữ với văn học, điện ảnh và văn hóa, tạo cơ hội để sinh viên trực tiếp gặp gỡ, đối thoại với các nhà văn Việt Nam và Hàn Quốc, từ đó hiểu rõ hơn hành trình một tác phẩm được chuyển thể từ trang sách lên màn ảnh.

Theo nhà văn Trịnh Bích Ngân, Chủ tịch Hội Nhà văn TP Hồ Chí Minh, văn học và điện ảnh có mối quan hệ bổ trợ cho nhau. Nếu văn học nuôi dưỡng những suy tưởng và khám phá chiều sâu nội tâm con người thì điện ảnh giúp các câu chuyện được kể bằng hình ảnh, âm thanh, vượt qua rào cản ngôn ngữ để tiếp cận đông đảo công chúng. Trong bối cảnh TP Hồ Chí Minh được UNESCO ghi danh là Thành phố sáng tạo trong lĩnh vực điện ảnh, việc tăng cường kết nối giữa văn học và điện ảnh sẽ góp phần mở rộng không gian sáng tạo, thúc đẩy giao lưu văn hóa giữa Việt Nam và Hàn Quốc.

Từ góc nhìn của người sáng tác, nhà văn Hàn Quốc Kim Ae-ran cho rằng chuyển thể không phải là sao chép nguyên tác mà là một hành trình sáng tạo mới. Chia sẻ về tiểu thuyết "Những tháng năm rực rỡ" được chuyển thể thành phim, nhà văn cho biết tác phẩm điện ảnh đã mở rộng câu chuyện bằng góc nhìn của gia đình và hành trình trưởng thành của nhân vật thay vì chỉ tái hiện nội dung cuốn sách. Theo nhà văn Kim Ae-ran, mỗi loại hình nghệ thuật đều có ngôn ngữ riêng và người viết cần tôn trọng sự sáng tạo của đạo diễn để bộ phim tạo nên giá trị độc lập.

Trong khi đó, nhà thơ, biên kịch Hạnh Ngộ cho rằng giá trị của chuyển thể nằm ở khả năng làm cho câu chuyện tiếp tục sống trong một hình thức nghệ thuật khác. Theo nhà thơ, dù trí tuệ nhân tạo đang phát triển mạnh, trải nghiệm sống, cảm xúc và góc nhìn riêng của người cầm bút vẫn là những giá trị cốt lõi mà công nghệ khó có thể thay thế.

Là một trong những sinh viên tham gia chương trình, Trịnh Thanh Thảo, sinh viên năm ba Khoa Ngôn ngữ và Văn hóa Hàn Quốc, Trường Đại học Văn Lang, cho biết việc được gặp gỡ trực tiếp các nhà văn giúp việc học không còn bó hẹp trong sách vở, đồng thời tạo cơ hội thực hành ngôn ngữ, hiểu hơn về văn hóa Hàn Quốc và khơi gợi cảm hứng sáng tạo. Theo Thanh Thảo, những hoạt động như vậy còn mở ra nhiều cơ hội nghề nghiệp trong lĩnh vực ngôn ngữ, dịch thuật, văn học và công nghiệp văn hóa.

Làm mới trải nghiệm để nuôi dưỡng văn hóa đọc

Nếu các chương trình giáo dục trải nghiệm đang đưa người trẻ đến gần hơn với văn học thông qua đối thoại và tương tác thì ở lĩnh vực xuất bản, nhiều đơn vị cũng lựa chọn cách làm mới hành trình tiếp cận của độc giả. Thay vì chỉ phát hành sách để đọc, xu hướng đầu tư các ấn bản có giá trị mỹ thuật, học thuật và sưu tầm đang góp phần biến mỗi cuốn sách thành một sản phẩm văn hóa, vừa lưu giữ tri thức vừa mang giá trị nghệ thuật.

Một trong những ví dụ là việc Fahasa phối hợp với Công ty Đông A giới thiệu hai dòng ấn phẩm đặc biệt gồm bốn phiên bản giới hạn và bốn phiên bản cao cấp của các tác phẩm kinh điển "Bố Già", "Truyện Kiều", "Lục Vân Tiên" và "Thép đã tôi thế đấy". Các ấn bản được đầu tư từ nội dung, khảo đính, minh họa đến thiết kế và chế tác, hướng tới cả nhu cầu đọc lẫn sưu tầm của độc giả.

Theo Phó Tổng giám đốc Fahasa Phạm Thị Hóa, việc hợp tác cùng Đông A không chỉ nhằm mang đến những cuốn sách có hình thức đẹp mà còn góp phần tôn vinh giá trị các tác phẩm kinh điển và nghệ thuật chế tác sách. Theo bà Hóa, việc đầu tư công phu về nội dung và hình thức không chỉ nâng cao trải nghiệm đọc mà còn góp phần khơi dậy tình yêu sách, gìn giữ văn hóa đọc và lan tỏa giá trị của nghệ thuật xuất bản.

Chia sẻ về quá trình thực hiện, ông Trần Đại Thắng, Giám đốc Công ty Đông A, cho biết để hoàn thiện mỗi ấn bản, đơn vị phải chuẩn bị trong thời gian dài, từ biên tập, minh họa đến chế tác. Bốn phiên bản giới hạn được phát hành 500 bản cho mỗi tựa, bên cạnh bốn phiên bản cao cấp 1.000 bản mỗi tựa. Theo ông Thắng, mục tiêu không chỉ tạo ra những sản phẩm có giá trị sưu tầm mà còn đưa các tác phẩm kinh điển trở lại đời sống bằng diện mạo mới, giúp độc giả hôm nay tiếp cận di sản văn học thông qua những trải nghiệm đọc giàu giá trị thẩm mỹ và văn hóa.

Ở góc độ người sưu tầm, ông Lưu Ngọc Sơn cho rằng giá trị của một ấn bản đặc biệt không chỉ nằm ở số lượng phát hành hay hình thức đẹp mắt mà còn ở giá trị văn hóa, học thuật được tích lũy trong từng chi tiết. Một cuốn sách được đầu tư bài bản không chỉ phản ánh trình độ nghệ thuật xuất bản mà còn trở thành tư liệu lưu giữ dấu ấn của từng giai đoạn phát triển văn hóa đọc.

Không chỉ ở lĩnh vực xuất bản, tư duy lấy trải nghiệm của công chúng làm trung tâm cũng đang được mở rộng sang hoạt động bảo tồn và phát huy di sản. Tại chương trình "Chạm vào di sản khi công nghệ hồi sinh ký ức đô thị" do Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TP Hồ Chí Minh phối hợp tổ chức tại Bảo tàng Tôn Đức Thắng, người tham gia được trải nghiệm các mô hình bảo tàng, nhà hát, di tích trên nền tảng số, khám phá sách nói, làng nghề, thủ công mỹ nghệ, đồng thời hóa thân trong trang phục truyền thống và thưởng thức đờn ca tài tử ngay tại không gian bảo tàng.

Điểm nhấn của chương trình là các workshop về ứng dụng công nghệ trong bảo tồn di sản. Tại workshop về phục dựng phim cải lương, ông Lê Phước Hiếu Trung, Phó Giám đốc Công ty TMS - HTV, trình diễn và thuyết minh về quy trình ứng dụng AI để phục dựng, xử lý hình ảnh và chuyển màu những thước phim cải lương cũ.

Theo ông Trung, AI không thay thế giá trị nguyên bản của di sản mà là công cụ giúp kéo dài vòng đời tư liệu, đưa những tác phẩm quý trong kho lưu trữ đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là giới trẻ. Bên cạnh đó, workshop về số hóa bảo tàng giới thiệu các giải pháp giúp người xem tương tác với hiện vật và không gian di sản bằng công nghệ 3D, mở rộng khả năng tiếp cận và khuyến khích công chúng tìm hiểu di sản cả trên môi trường số lẫn ngoài đời thực.

Từ giáo dục trải nghiệm, xuất bản đến bảo tồn di sản, điểm chung của nhiều mô hình hiện nay là chuyển từ truyền đạt sang tạo trải nghiệm cho công chúng. Đây cũng là xu hướng phù hợp với định hướng phát triển công nghiệp văn hóa, khi các giá trị truyền thống không chỉ được gìn giữ mà còn được làm mới bằng sáng tạo và công nghệ để tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại, đến gần hơn với công chúng và trở thành nguồn lực cho phát triển bền vững.