Những hạn chế này khiến nhiều sản phẩm nghiên cứu đứng trước nguy cơ khó thương mại hóa, làm giảm hiệu quả đầu tư nguồn lực.

Đăng ký công nghệ vượt quá năng lực thực tế

Theo rà soát của Ban Chỉ đạo của Chính phủ về phát triển KH,CN&ĐMST, chuyển đổi số và Đề án 06 tại các địa phương, một trong những hạn chế nổi bật là việc xác định nhiệm vụ và đăng ký sản phẩm khoa học công nghệ chưa bám sát điều kiện phát triển của từng địa phương. Nhiều tỉnh có nền tảng kinh tế thuần nông, miền núi, hạ tầng viễn thông và điện lưới còn hạn chế, thiếu nhân lực chất lượng cao nhưng vẫn đăng ký phát triển các công nghệ lõi hoặc những lĩnh vực công nghệ hàng đầu thế giới.

Đáng chú ý, xu hướng đăng ký nghiên cứu chip bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI) và mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) diễn ra ở một số địa phương, bất chấp việc chưa có hệ sinh thái công nghiệp và nguồn nhân lực phù hợp.

Đắk Lắk đặt mục tiêu thương mại hóa chip bán dẫn, thiết bị 5G và robot công nghiệp. Thanh Hóa giao một trường đại học trong tỉnh xây dựng đề án đào tạo kỹ sư bán dẫn dù hệ sinh thái nghiên cứu - phát triển (R&D) công nghiệp chưa sẵn sàng. Điện Biên đề xuất phát triển LLM tiếng Việt, blockchain và điện toán đám mây, trong khi địa phương còn thiếu nguồn nhân lực công nghệ lõi. Đồng Tháp định hướng phát triển LLM, AI, blockchain và công nghệ lượng tử trong bối cảnh toàn tỉnh mới có khoảng 30 doanh nghiệp khoa học công nghệ quy mô nhỏ.

Theo đánh giá, việc theo đuổi các lĩnh vực công nghệ vượt quá năng lực có thể dẫn đến đầu tư dàn trải, lãng phí nguồn lực và khó tạo ra sản phẩm có khả năng ứng dụng.

Không chỉ tập trung vào công nghệ số, một số địa phương còn đăng ký nghiên cứu các lĩnh vực đòi hỏi nguồn vốn và trình độ công nghệ rất cao như công nghiệp nặng, năng lượng hạt nhân hay hàng không vũ trụ.

An Giang đặt mục tiêu nghiên cứu công nghệ lượng tử, bán dẫn, nano. Vĩnh Long định hướng phát triển công nghệ thu hồi carbon (CCS), nhiên liệu xanh hàng không, hydrogen và thiết bị điện cao áp HVDC - những lĩnh vực cần nguồn vốn đầu tư lên tới hàng tỷ USD.

Trong khi đó, Cao Bằng đề xuất ứng dụng AI, Big Data và blockchain cho cửa khẩu và truy xuất nguồn gốc nông sản, dù địa phương vẫn còn hàng chục thôn chưa có sóng điện thoại và nhiều thiết bị công nghệ đã xuống cấp. Quảng Trị triển khai dự án tinh luyện vật liệu silicon cấp bán dẫn trong bối cảnh năng lực hấp thụ công nghệ còn hạn chế.

Việc quy hoạch hạ tầng khoa học công nghệ cũng được cho là còn dàn trải. Lâm Đồng đặt mục tiêu xây dựng Trung tâm siêu máy tính quốc gia vào năm 2030. Thành phố Huế đồng thời đề xuất khu công nghệ cao, trung tâm AI, trung tâm công nghệ sinh học và phòng thí nghiệm bán dẫn. Ninh Bình định hướng thu hút doanh nghiệp hàng đầu thế giới mở phòng thí nghiệm chip bán dẫn dù chưa có nền tảng công nghiệp điện tử hỗ trợ.

Theo đánh giá, nhiều kế hoạch chưa cân đối với nguồn lực tài chính, nhân lực và điều kiện phát triển thực tế của địa phương.

Thiếu doanh nghiệp dẫn dắt, thiếu chuỗi giá trị

Một hạn chế khác là nhiều sản phẩm khoa học công nghệ chưa được đặt trong chuỗi giá trị hoàn chỉnh từ nghiên cứu, sản xuất đến tiêu thụ.

Tại Hà Nội, các dự án như lò phản ứng hạt nhân mô-đun nhỏ (SMR) hay vật liệu bán dẫn cao cấp được đánh giá sẽ rất khó thương mại hóa nếu thiếu doanh nghiệp lớn cam kết đầu tư và bao tiêu sản phẩm. Ở Bắc Ninh, các đề xuất về Digital Twin hay trung tâm tính toán hiệu năng cao cũng chưa xác định rõ doanh nghiệp dẫn dắt và thị trường đầu ra.

Trong nhiều trường hợp, sản phẩm nghiên cứu chưa giải quyết đúng bài toán phát triển của địa phương. Đồng Nai nghiên cứu Robot AI phục vụ hướng dẫn dịch vụ công, trong khi thế mạnh của tỉnh lại nằm ở công nghiệp và logistics. Thanh Hóa đầu tư hệ thống IOC với hàng trăm bộ dữ liệu nhưng mức độ khai thác của người dân và doanh nghiệp còn rất thấp, cho thấy sản phẩm chưa đáp ứng đúng nhu cầu thực tế.

Thương mại hóa còn là "điểm nghẽn"

Theo đánh giá Ban Chỉ đạo, hạn chế phổ biến tại nhiều địa phương là chưa đưa được kết quả nghiên cứu vào thị trường.

Các tỉnh như Sơn La và Lào Cai đã xây dựng được nhiều chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu chứng nhận và văn bằng bảo hộ cho các sản phẩm nông nghiệp đặc sản. Tuy nhiên, doanh nghiệp và người dân vẫn chưa khai thác hiệu quả các tài sản trí tuệ này để nâng cao giá trị sản phẩm hoặc kết nối với thị trường.

Hệ quả là nhiều sản phẩm dừng lại ở việc được bảo hộ mà chưa hình thành chuỗi giá trị kinh tế. Mục tiêu xây dựng doanh nghiệp khởi nguồn (spin-off) hoặc doanh nghiệp công nghệ quy mô lớn tại một số địa phương vẫn chưa đạt kết quả. Điển hình, Phú Thọ từ đầu năm đến nay chưa hình thành doanh nghiệp spin-off nào, trong khi tỷ lệ đổi mới công nghệ của doanh nghiệp tư nhân chỉ đạt 1,3%.

Những bất cập trên cho thấy yêu cầu đặt ra đối với các địa phương không chỉ là đăng ký nhiều nhiệm vụ khoa học công nghệ mà quan trọng hơn là lựa chọn đúng lĩnh vực phù hợp với lợi thế, nguồn lực và nhu cầu phát triển. Đồng thời, cần xây dựng chuỗi liên kết từ nghiên cứu đến sản xuất, thương mại hóa, có doanh nghiệp đồng hành ngay từ đầu để các sản phẩm khoa học công nghệ thực sự tạo ra giá trị kinh tế và đóng góp cho tăng trưởng.