AI – động lực chiến lược mới và nỗi lo “vượt tầm kiểm soát”

Cuối tháng 1, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình nói tại một hội nghị có sự tham gia của nhiều quan chức trên khắp cả nước rằng Trung Quốc đang đứng trước ngưỡng cửa của một “cuộc cách mạng công nghệ lớn mang tính thời đại”.

Theo ông, AI có sức biến đổi sâu sắc không kém gì động cơ hơi nước, điện hay internet. Tuy nhiên, dù đầy hứa hẹn, Trung Quốc không được phép để công nghệ mới này “vượt khỏi tầm kiểm soát” - Chủ tịch Tập Cận Bình cảnh báo. Trung Quốc phải hành động sớm và quyết đoán, dự liệu trước và ngăn chặn rủi ro bằng sự thận trọng và chừng mực.

Những phát biểu này cho thấy một sự mâu thuẫn cốt lõi đang định hình ngành công nghệ Trung Quốc. Bắc Kinh đã xác định AI sẽ là động lực tăng trưởng kinh tế trong thập kỷ tới. Nhưng cùng lúc, họ không thể để công nghệ mới làm xáo trộn sự ổn định xã hội và vai trò lãnh đạo của Đảng.

Kết quả là chính phủ đang khuyến khích các công ty AI Trung Quốc làm hai việc cùng lúc: đi thật nhanh để vượt qua các đối thủ quốc tế và dẫn đầu làn sóng công nghệ mới, đồng thời phải tuân thủ một hệ thống quy định ngày càng chặt chẽ.

Khi Zhipu AI – một trong những start-up AI triển vọng nhất Trung Quốc - nộp hồ sơ niêm yết tại Hong Kong tháng trước với mức định giá hơn 6 tỷ USD, công ty đã cảnh báo nhà đầu tư về gánh nặng tuân thủ đáng kể từ loạt quy định liên quan đến AI. Tương tự OpenAI, Zhipu phát triển các mô hình AI và ứng dụng sử dụng chúng, như chatbot ChatGLM.

Trong các yêu cầu tuân thủ cụ thể, quy định buộc Zhipu phải đóng vai trò “người gác cổng”, ngăn chặn việc lan truyền thông tin mà chính phủ Trung Quốc coi là bất hợp pháp. Công ty thừa nhận không thể chắc chắn rằng các cơ quan quản lý sẽ luôn đánh giá họ là tuân thủ đầy đủ, điều này “có thể khiến chúng tôi đối mặt với những hệ quả pháp lý, tài chính và vận hành nghiêm trọng”.

Internet từng bị coi là một mối đe dọa nhưng Bắc Kinh đã thuần hóa nó thông qua hệ thống kiểm duyệt và kiểm soát chặt chẽ các tập đoàn công nghệ lớn. AI đặt ra bài toán tương tự: một lực lượng mang lại lợi ích kinh tế to lớn nhưng cũng đi kèm nhiều rủi ro.

Chạy đua toàn cầu trong chiếc “áo giáp” quy định

Dù chính quyền Tổng thống Trump đã nới lỏng một số hạn chế thương mại đối với chip AI mạnh của Nvidia, mối quan tâm lớn nhất của ngành AI. Trung Quốc vẫn là khả năng tiếp cận các chất bán dẫn cần thiết cho các hệ thống tiên tiến.

Tuy nhiên, hàng rào pháp lý trong nước lại tạo thêm một tầng hạn chế khác, đặt các công ty như Alibaba, DeepSeek hay Zhipu vào thế khó: vừa phải chạy đua để phát triển AI mạnh ngang OpenAI hay Anthropic, vừa phải đảm bảo sản phẩm tuân thủ nhiều quy định hơn hẳn các đối thủ toàn cầu.

“Những gì OpenAI và Alibaba bị yêu cầu về mặt pháp lý trước khi triển khai là rất khác nhau”, Scott Singer, nghiên cứu viên tại Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế, nhận định.

Luật AI mới của bang California, chẳng hạn, yêu cầu các công ty phải lập kế hoạch cho khả năng AI vượt ngoài tầm kiểm soát con người hoặc gây ra thương vong trên diện rộng. Trong khi đó, các quy định của Trung Quốc tập trung nhiều hơn vào kiểm soát thông tin và bảo vệ dữ liệu.

Từ năm 2022, các công ty công nghệ Trung Quốc buộc phải cung cấp cho chính phủ thông tin chi tiết về các thuật toán đứng sau những tính năng như cuộn video vô hạn trên RedNote hay Douyin (phiên bản TikTok nội địa).

Doanh nghiệp phải giải trình cách ứng dụng vận hành và thường xuyên cập nhật cho cơ quan quản lý khi công nghệ thay đổi. Ứng dụng nào bị coi là có ảnh hưởng lớn đến dư luận thì càng bị giám sát chặt.

Tuy vậy, chính phủ cũng cố tránh làm nghẹt đổi mới hay khả năng thử nghiệm công nghệ mới, theo ông Jiang Tianjiao, Phó giáo sư tại Đại học Phúc Đán.

“Trung Quốc không muốn luật hóa và các quy định cứng nhắc, đặc biệt là ‘luật cứng’, làm tổn hại động lực đổi mới của doanh nghiệp”, ông nói.

Một số tập đoàn công nghệ lớn cũng đã vận động thành công để điều chỉnh chính sách ngay từ giai đoạn dự thảo. Sau khi ChatGPT gây ra làn sóng chatbot toàn cầu, giới chức Trung Quốc nhanh chóng công bố dự thảo quy định với các hệ thống có khả năng trả lời câu hỏi, hội thoại và tạo hình ảnh, video.

Ban đầu, dự thảo yêu cầu toàn bộ dữ liệu huấn luyện phải tuân thủ kiểm soát thông tin của chính phủ và phản ánh “giá trị cốt lõi xã hội chủ nghĩa”. Nếu được áp dụng, quy định này có thể khiến các công ty Trung Quốc tụt lại hàng tháng do không được dùng dữ liệu từ internet toàn cầu.

Khi quy định cuối cùng được ban hành vào tháng 7/2023, yêu cầu đã được điều chỉnh: doanh nghiệp chỉ cần bảo đảm đầu ra của AI tuân thủ kiểm soát thông tin nếu nội dung đó mở cho công chúng.

Cân bằng giữa đổi mới, tăng trưởng và ổn định

“Giới quản lý Trung Quốc tin rằng AI sẽ mang tính biến đổi sâu sắc, và vì vậy nhà nước cần định hướng cách thức mà sự biến đổi đó diễn ra”, Graham Webster, giáo sư tại Stanford chuyên về địa chính trị và công nghệ, nhận định.

Song họ cũng phải cân nhắc liệu việc thực thi luật có làm suy yếu tinh thần khởi nghiệp và sức sống kinh doanh hay không.

Tháng 12/2025, Bắc Kinh tiếp tục công bố dự thảo quy định mới cho các dịch vụ AI có tương tác “giống con người”, như chatbot đồng hành Xingye của Minimax.

Các quy định này nhằm ngăn người dùng phụ thuộc cảm xúc vào chatbot. Doanh nghiệp không được thiết kế sản phẩm với mục tiêu “thay thế tương tác xã hội”. Đồng thời, họ phải bảo đảm chatbot chỉ được huấn luyện trên dữ liệu do chính phủ phê duyệt và xây dựng hồ sơ cảm xúc người dùng để can thiệp khi có dấu hiệu tự gây hại.

Một lĩnh vực mà cơ quan quản lý gần đây thận trọng hơn là xe tự lái. Dù Trung Quốc đi đầu thế giới trong thử nghiệm xe tự hành, tiến trình phê duyệt đã chậm lại sau vụ tai nạn chết người liên quan đến chế độ lái hỗ trợ của Xiaomi hồi tháng 3 năm ngoái.

Ngay cả khi cố gắng cân bằng giữa tiềm năng của AI và tâm lý e ngại rủi ro, công nghệ này vẫn ngày càng trở nên sống còn với Bắc Kinh trong bối cảnh tăng trưởng kinh tế chậm lại.

Kể từ khi DeepSeek ra mắt mô hình AI phổ biến cuối năm 2024, tiếp theo là các sản phẩm hiệu năng cao của Alibaba và Zhipu, chính quyền địa phương khắp Trung Quốc đã nhanh chóng tuyên bố ứng dụng AI vào mọi lĩnh vực, từ bệnh viện đến nhà máy.

“Vì tăng trưởng kinh tế gắn liền với tính chính danh của Đảng, Bắc Kinh phải bảo đảm rằng các quy định về AI.l không quá nặng nề đến mức làm chậm tăng trưởng và khiến nhà đầu tư e ngại”, ông Singer đánh giá.