Nâng cao vị thế của Việt Nam trong hợp tác tư pháp hình sự

Thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ trình bày tóm tắt tờ trình, Đại tướng Lương Tam Quang, Bộ trưởng Bộ Công an cho biết, việc sửa đổi Bộ luật Hình sự dựa trên các nghị quyết, kết luận, chỉ thị quan trọng của Đảng, đặc biệt là các định hướng về cải cách tư pháp; xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam; đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật; phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số; hội nhập quốc tế; phát triển kinh tế tư nhân; phát triển kinh tế nhà nước; đấu tranh phòng, chống tội phạm phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và giảm dần phạm vi áp dụng hình phạt tử hình...

Về cơ sở pháp lý, việc sửa đổi dựa trên nền tảng Hiến pháp năm 2013; các văn bản luật có liên quan đến tư pháp, hình sự và nhiều văn bản luật chuyên ngành như Luật Đất đai; Luật Phòng, chống tham nhũng; Luật Trí tuệ nhân tạo; Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân; Luật Dữ liệu; Luật An ninh mạng; Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ; Luật Nghĩa vụ quân sự; Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.

Việc sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự là một yêu cầu khách quan, tất yếu và hết sức cần thiết nhằm bảo đảm cho công cụ pháp lý quan trọng này đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, đồng thời phục vụ hiệu quả sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Dự thảo Bộ luật gồm 3 phần, 25 chương, 415 điều.

Về quy định liên quan đến tội phạm, bổ sung quy định về nhóm tội phạm có tổ chức và bổ sung tội thành lập hoặc tham gia nhóm tội phạm có tổ chức, nhằm tạo cơ sở pháp lý để phòng ngừa, xử lý sớm tội phạm, đồng thời nội luật hóa Công ước của Liên hợp quốc về chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia.

Dự án Bộ luật bổ sung 9 tội danh mới, tập trung vào các lĩnh vực: trật tự quản lý kinh tế, an ninh mạng, công nghệ cao, môi trường, an toàn công cộng, phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt...; đồng thời bổ sung vào cấu thành của các tội danh hiện hành một số hành vi khách quan mới, đặc biệt là các tội danh trong lĩnh vực công nghệ thông tin, mạng viễn thông, lĩnh vực kinh tế, thương mại, lĩnh vực sở hữu trí tuệ... nhằm khắc phục các khoảng trống trong pháp luật hình sự, tránh bỏ lọt tội phạm; đáp ứng các yêu cầu về hội nhập quốc tế, phục vụ công tác phòng ngừa và đấu tranh với tội phạm trong tình hình mới...

Đáng chú ý, về các quy định về hình phạt, dự án Bộ luật thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình đối với 6 tội, chỉ giữ lại hình phạt tử hình tại 4 tội gồm: Phản bội Tổ quốc; giết người; khủng bố; sản xuất trái phép chất ma túy.

Việc thu hẹp này thể chế hóa chủ trương của Đảng, phù hợp xu hướng lập pháp tiến bộ, nâng cao vị thế của Việt Nam trong hợp tác tư pháp hình sự, dẫn độ, tương trợ tư pháp. Bỏ hình phạt cấm huy động vốn đối với pháp nhân thương mại phạm tội; cơ bản nâng gấp đôi mức phạt tiền và mức định lượng bằng tiền trong cấu thành định tội, định khung hình phạt tại các tội danh, phù hợp với biến động giá cả, tiền lương, thu nhập, GDP bình quân đầu người và điều kiện phát triển kinh tế - xã hội...

Bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất, khả thi

Trình bày báo cáo thẩm tra các dự án luật, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội Phan Chí Hiếu thống nhất với sự cần thiết sửa đổi cơ bản, toàn diện các luật này như Tờ trình. Nội dung sửa đổi phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng; đảm bảo tính hợp hiến, hợp pháp, cơ bản đảm bảo tính thống nhất với hệ thống pháp luật.

Ủy ban Pháp luật và Tư pháp nhận thấy, Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự là những đạo luật có tính chất nền tảng. Các chính sách hình sự, tố tụng hình sự được sửa đổi sẽ tác động rất lớn đến nhiều lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội nên cần tập trung, nghiên cứu, rà soát kỹ lưỡng để thể chế hóa đầy đủ, chính xác, kịp thời chủ trương, chính sách mới của Đảng trong công tác phòng, chống tội phạm và tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trên thực tế. Đồng thời, đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo các dự án Bộ luật, luật rà soát những quy định có liên quan để bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất, khả thi.

Về dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi), Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cơ bản tán thành việc bổ sung quy định tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự đối với các hành vi vi phạm, gây thiệt hại về kinh tế nhưng vì mục đích phát triển kinh tế, xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, không tham nhũng, mang lại hiệu quả kinh tế, xã hội cho địa phương, đất nước. Bên cạnh đó, đề nghị rà soát các lĩnh vực có liên quan để quy định cụ thể các tội danh được áp dụng chính sách khoan hồng nói trên, không áp dụng chính sách này cho tất cả các tội phạm quy định tại chương XVIII của Bộ luật Hình sự, không để lợi dụng các chính sách hình sự tiến bộ này để hợp thức hóa các sai phạm về kinh tế.

Ủy ban Pháp luật và Tư pháp tán thành việc bổ sung một số tội danh mới, nhằm kịp thời đấu tranh với các hành vi nguy hiểm cho xã hội mới phát sinh, tiếp tục nội luật hóa các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Tuy nhiên, đề nghị cần rà soát kỹ về cấu thành các tội, làm rõ ranh giới giữa hành vi phạm tội và vi phạm hành chính, bảo đảm thống nhất với pháp luật chuyên ngành.

Có ý kiến đề nghị nghiên cứu việc hình sự hóa hoặc bổ sung tội danh riêng để xử lý các hành vi vi phạm ở một số lĩnh vực có tác động lớn đến hiệu quả quản lý nhà nước, tác động xấu đến an ninh, trật tự xã hội, gây bức xúc dư luận thời gian qua, như hành vi vi phạm quy định về điều khiển tàu bay không người lái hoặc phương tiện bay khác; hành vi vi phạm các quy định của pháp luật việc thi, kiểm tra, đánh giá, tuyển sinh, đào tạo (lĩnh vực giáo dục, đào tạo)...