Một người dùng nhiều dịch vụ số

Theo TS. Nguyễn Thanh Hòa, Phó Giám đốc Trung tâm Chuyển đổi số TP Hồ Chí Minh, một cá nhân có thể phải duy trì từ 6 - 10 ứng dụng hoặc dịch vụ số mỗi ngày, tùy nhu cầu. Cùng với sự phát triển nhanh của công nghệ, cách thức kinh doanh phần mềm và nội dung số cũng đã thay đổi từ việc mua sản phẩm một lần sang trả phí định kỳ để duy trì quyền sử dụng.

Thị trường ứng dụng và nội dung số hiện phổ biến ba mô hình: Freemium (miễn phí kết hợp trả phí), Subscription (thuê bao định kỳ) và Pay-as-you-go (trả theo mức sử dụng hoặc tín dụng).

Với mô hình Freemium, người dùng được tiếp cận các tính năng cơ bản miễn phí, trong khi những tính năng nâng cao như dung lượng lưu trữ, chất lượng xuất tệp hoặc khả năng sử dụng không giới hạn thường đi kèm gói trả phí. Khi tài liệu, dữ liệu và thói quen sử dụng đã được tích lũy trên một nền tảng, việc chuyển sang dịch vụ khác có thể mất thêm thời gian và công sức.

“Đối với một sinh viên đã dành nhiều tháng xây dựng tài liệu học tập, cơ sở dữ liệu hoặc các bài thuyết trình trên một nền tảng, việc chuyển toàn bộ công việc sang một nền tảng khác không phải lúc nào cũng đơn giản”, TS. Nguyễn Thanh Hòa phân tích.

Trong khi đó, mô hình thuê bao định kỳ ngày càng phổ biến ở phần mềm, lưu trữ, giải trí và các công cụ làm việc. Người dùng trả phí theo tháng hoặc năm để tiếp tục sử dụng dịch vụ. Khi số lượng nền tảng tăng lên, mỗi khoản phí riêng lẻ có thể không lớn nhưng tổng chi phí định kỳ lại trở thành một khoản đáng kể.

Đối với giảng viên và sinh viên, các dịch vụ số thường được phân bổ theo nhiều nhóm. AI được sử dụng để tìm kiếm, tổng hợp tài liệu, dịch thuật hoặc hỗ trợ xử lý thông tin; dịch vụ lưu trữ đám mây phục vụ tài liệu học tập, nghiên cứu và video bài giảng. Bên cạnh đó là các phần mềm văn phòng, thiết kế, quản lý công việc, họp trực tuyến và học ngoại ngữ. Các dịch vụ nghe nhạc, xem video trả phí cũng chiếm một phần trong ngân sách số.

AI tạo thêm một lớp chi phí

Sự phát triển của AI tạo sinh đang làm thay đổi tiếp cấu trúc chi phí công nghệ. Bên cạnh các khoản chi cho phần mềm văn phòng, thiết kế, lưu trữ và giải trí, người dùng có thêm nhu cầu sử dụng các công cụ AI.

Bên cạnh thuê bao cố định, các dịch vụ AI đang xuất hiện mô hình tính phí theo mức sử dụng hoặc tín dụng. Cách này phù hợp với những người có nhu cầu sử dụng nhiều công cụ AI nhưng không liên tục, bởi chi phí được tính dựa trên mức độ sử dụng.

Về bản chất, AI đòi hỏi năng lực tính toán và hạ tầng máy chủ liên tục cho quá trình xử lý. Đây là một trong những yếu tố ảnh hưởng đến cấu trúc giá của dịch vụ AI, khác với nhiều phần mềm truyền thống.

Từ nhu cầu sử dụng thực tế, TS. Nguyễn Thanh Hòa ước tính một sinh viên có thể phát sinh khoảng 800.000 - 1 triệu đồng chi phí dịch vụ số mỗi tháng nếu duy trì một số công cụ AI, lưu trữ mở rộng, phần mềm thiết kế và dịch vụ giải trí.

Với giảng viên và nghiên cứu sinh, chi phí có thể cao hơn do đặc thù công việc đòi hỏi các công cụ chuyên nghiệp và dung lượng lưu trữ lớn. Một số khoản có thể gồm Zoom Pro khoảng 491.500 đồng, Dropbox 346.900 đồng, Microsoft 365 khoảng 169.000 đồng cùng 1 - 2 công cụ AI cao cấp. Tổng chi phí vận hành cá nhân theo ước tính có thể ở mức 1,5 - 2,5 triệu đồng/tháng.

Các mức trên là ước tính đối với người có nhu cầu sử dụng nhiều dịch vụ trả phí, không phải mức chi tiêu trung bình của toàn bộ sinh viên, giảng viên hay nghiên cứu sinh.

Trong cơ cấu này, AI và phần mềm thiết kế chuyên dụng thường là những khoản có giá trị cao. Các công cụ AI tạo sinh như ChatGPT Plus, Claude Pro hay Perplexity Pro có mức giá khoảng 600.000 đồng/tháng. Với những ngành học yêu cầu thiết kế, xử lý hình ảnh, video hoặc các công cụ chuyên nghiệp, chi phí phần mềm tiếp tục tăng. Chẳng hạn, Adobe Creative Cloud có mức giá trọn bộ lên tới 1.735.000 đồng/tháng.

Điều đáng lưu ý là chi phí không chỉ đến từ một dịch vụ. Nhiều khoản thanh toán từ vài chục nghìn đến vài trăm nghìn đồng được gia hạn tự động có thể tạo thành một “hóa đơn công nghệ" đáng kể vào cuối tháng.

Theo các chuyên gia công nghệ, để hạn chế những khoản phát sinh không cần thiết, người dùng cần thường xuyên rà soát các dịch vụ đang đăng ký, đặc biệt là những khoản tự động gia hạn. Một cách đơn giản là thiết lập lịch kiểm tra định kỳ lịch sử giao dịch trên ứng dụng ngân hàng hoặc bảng sao kê thẻ tín dụng, qua đó phát hiện những khoản thanh toán không còn nhu cầu sử dụng.

Người dùng cũng cần thận trọng với các chương trình “dùng thử miễn phí” yêu cầu cung cấp phương thức thanh toán. Sau khi đăng ký, có thể chủ động kiểm tra mục quản lý thuê bao trên Apple ID hoặc Google Play và hủy gia hạn nếu không có nhu cầu tiếp tục, qua đó hạn chế nguy cơ phát sinh phí sau khi thời gian dùng thử kết thúc.

Sinh viên và giảng viên cũng có thể tận dụng các chương trình ưu đãi dành cho giáo dục. Việc xác thực tư cách sinh viên, giảng viên bằng email của trường có thể giúp tiếp cận một số gói dịch vụ miễn phí hoặc được hỗ trợ chi phí. Các gói dành cho gia đình hoặc nhóm cũng có thể giúp chia sẻ chi phí hợp lý hơn. Chẳng hạn, gói Microsoft 365 Personal có mức phí khoảng 169.000 đồng/tháng, trong khi nếu nhóm 6 người cùng sử dụng gói Microsoft 365 Family, chi phí tính trên mỗi người có thể giảm xuống khoảng 30.000 đồng/tháng.

Với các dịch vụ AI, mô hình trả theo mức sử dụng hoặc tín dụng cũng là một lựa chọn đối với người dùng không có nhu cầu sử dụng liên tục. Quan trọng là xác định rõ nhu cầu trước khi đăng ký, tránh duy trì đồng thời nhiều dịch vụ có chức năng tương tự.

Đối với cán bộ, công chức, viên chức, bài toán sử dụng dịch vụ số có thêm yêu cầu về an toàn thông tin và bảo vệ dữ liệu. Sự tiện lợi không thể đánh đổi bằng nguy cơ lộ lọt dữ liệu của cơ quan Nhà nước, hồ sơ công dân hoặc các tài liệu thuộc diện cần bảo vệ.

Với dịch vụ lưu trữ đám mây, cán bộ, công chức không nên sử dụng tài khoản cá nhân trên các nền tảng công cộng để lưu trữ, truyền tải văn bản dự thảo, kế hoạch nội bộ, hồ sơ công dân hoặc tài liệu thuộc danh mục bí mật nhà nước, bí mật công tác.

Thay vào đó, cơ quan nhà nước cần quy hoạch và sử dụng các nền tảng lưu trữ phù hợp với yêu cầu quản lý dữ liệu, trong đó có thể nghiên cứu các giải pháp điện toán đám mây nội địa như VNPT Cloud, Viettel Cloud hoặc FPT Cloud. Việc sử dụng dịch vụ theo mô hình doanh nghiệp, mua sắm tập trung còn giúp cơ quan quản lý phân quyền truy cập, quản lý tài khoản và thu hồi quyền sử dụng khi nhân sự thay đổi.

"Với AI, nguyên tắc quan trọng là không đưa tài liệu chưa công bố, thông tin cá nhân của người dân, hồ sơ thủ tục hành chính hoặc dữ liệu liên quan đến an ninh, quốc phòng, bí mật quốc gia lên các nền tảng AI công cộng", một chuyên gia cho biết.

AI có thể được sử dụng để hỗ trợ tư duy, tìm kiếm thông tin mở, tham khảo cấu trúc văn bản, dịch tài liệu đã công khai hoặc tìm kiếm ý tưởng từ các nguồn dữ liệu đại chúng. Đối với những nhiệm vụ cần xử lý dữ liệu chuyên ngành, báo cáo hành chính hoặc dữ liệu công dân, các cơ quan cần ưu tiên những mô hình được triển khai trong môi trường kiểm soát phù hợp.

Việc sử dụng AI trong công vụ cũng cần gắn với trách nhiệm của con người. AI có thể hỗ trợ xử lý thông tin nhưng không thay thế trách nhiệm thẩm định, kiểm soát và quyết định của cán bộ có thẩm quyền.

Theo TS. Nguyễn Thanh Hòa, chuyển đổi số không đồng nghĩa với việc sử dụng càng nhiều công cụ càng tốt; điều quan trọng là lựa chọn công cụ phù hợp với nhu cầu, kiểm soát được chi phí và bảo đảm an toàn dữ liệu trong quá trình sử dụng.