Những diễn biến xung quanh eo biển Hormuz, tuyến vận tải chiến lược vận chuyển khoảng 20% lượng dầu và khí đốt tiêu thụ trên thế giới đã khiến các chính phủ và tập đoàn năng lượng lớn khẩn trương đánh giá lại rủi ro nguồn cung.

Trong những ngày đầu xung đột, giá dầu chuẩn quốc tế Brent có thời điểm tiến sát 120 USD/thùng, tăng hơn 30% so với trước thời điểm xung đột bùng phát ngày 28/2. Dầu thô ngọt nhẹ Mỹ (WTI) cũng tăng mạnh trước khi giảm nhẹ khi xuất hiện thông tin các quốc gia tiêu thụ lớn cân nhắc tung dự trữ chiến lược ra thị trường. Dù giá đã hạ nhiệt về vùng trên dưới 90 USD/thùng, các nhà phân tích cho rằng thị trường dầu vẫn đang ở trạng thái cực kỳ nhạy cảm trước bất kỳ rủi ro gián đoạn nguồn cung nào. Ngay phiên sáng 12/3 trên thị trường châu Á, giá dầu thô tiếp tục tăng trở lại sau khi Iraq ngừng hoạt động tại các cảng vận chuyển do các cuộc tấn công nhằm vào tàu chở hàng. Giá dầu Brent giao kỳ hạn có thời điểm tăng vọt lên trên 100 USD/thùng, trong khi giá dầu thô tăng 8,8% lên gần 95 USD/thùng.

Hãng tư vấn và nghiên cứu hàng đầu thế giới về năng lượng Wood Mackenzie đánh giá các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở hạ tầng năng lượng và tàu vận chuyển tại Vùng Vịnh đã khiến nguồn cung dầu và các sản phẩm dầu giảm khoảng 15 triệu thùng/ngày trong giai đoạn căng thẳng nhất. Mức gián đoạn này tương đương gần 15% nhu cầu dầu toàn cầu, đủ để tạo ra cú sốc đáng kể đối với thị trường.

Những diễn biến tại các trung tâm năng lượng lớn trong khu vực càng làm gia tăng lo ngại. Cảng xuất khẩu dầu Ras Tanura, một trong những cơ sở quan trọng nhất của Tập đoàn dầu khí quốc gia Saudi Arabia (Arập Xêút) Saudi Aramco đã phải giảm công suất hoạt động để phòng ngừa rủi ro sau các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái. Một số cơ sở lọc dầu và cảng xuất khẩu tại Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và Qatar cũng tạm thời hạn chế hoạt động.

Việc Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) triệu tập họp khẩn và thống nhất giải phóng khoảng 400 triệu thùng dầu từ kho dự trữ chiến lược – mức can thiệp lớn nhất trong lịch sử - cho thấy 32 quốc gia thành viên tổ chức này đang nỗ lực hết sức để hạ nhiệt giá dầu. Riêng Mỹ thông báo "đóng góp" 72 triệu thùng. Giám đốc điều hành IEA Fatih Birol cho rằng thị trường dầu mỏ đang đối mặt với “những rủi ro chưa từng có trong nhiều năm”, và hành động tập thể của các quốc gia tiêu thụ lớn là cần thiết để đảm bảo nguồn cung.

Hàng loạt quốc gia cũng công bố các biện pháp nhằm bảo đảm nguồn cung, ổn định thị trường và giảm tác động đối với nền kinh tế. Croatia áp trần giá nhiên liệu, Trung Quốc tăng giá bán lẻ xăng và dầu diesel, Hàn Quốc đẩy mạnh nỗ lực ngoại giao để bảo đảm nguồn cung, Ấn Độ kích hoạt quyền khẩn cấp để chuyển nguồn cung khí dầu mỏ hóa lỏng (LPG) từ các doanh nghiệp công nghiệp sang phục vụ các hộ gia đình, Indonesia hạn chế nhập khẩu bằng cách tăng tỷ lệ pha trộn nhiên liệu sinh học, Myanmar thúc đẩy sử dụng xe điện, Thái Lan áp dụng biện pháp làm việc từ xa nhằm cắt giảm tiêu thụ,  Philippines áp dụng tạm thời tuần làm việc 4 ngày đối với các cơ quan nhà nước và hạn chế sử dụng thang máy...

Tại Việt Nam, ngay sau khi chiến sự bùng phát, Chính phủ đã có những chỉ đạo khẩn nhằm bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Ngày 4/3, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 385/QĐ-TTg thành lập Tổ công tác bảo đảm an ninh năng lượng trước diễn biến phức tạp của xung đột Trung Đông, với nhiệm vụ theo dõi sát diễn biến thị trường năng lượng quốc tế, rà soát nguồn cung trong nước. Bộ Công Thương xây dựng các phương án điều hành thị trường xăng dầu trong bối cảnh mới. Các nhà máy lọc dầu trong nước duy trì hoạt động ổn định và tăng cường phối hợp với hệ thống thương nhân đầu mối, phân phối và bán lẻ nhằm đảm bảo nguồn cung xăng dầu cho thị trường, các doanh nghiệp được yêu cầu chủ động tìm kiếm thêm nguồn nhập khẩu để bù đắp rủi ro từ biến động thị trường quốc tế...

Những động thái này phản ánh nỗ lực của Việt Nam trong việc chủ động ứng phó với các cú sốc năng lượng từ bên ngoài. Trong dài hạn, nhiều chuyên gia cho rằng biến động hiện nay cũng có thể thúc đẩy Việt Nam đẩy nhanh chiến lược đa dạng hóa nguồn cung năng lượng, tăng cường dự trữ xăng dầu chiến lược và mở rộng phát triển các nguồn năng lượng mới nhằm giảm phụ thuộc vào thị trường dầu mỏ quốc tế... Đây cũng là những nội dung của Nghị quyết 70-NQ/TW về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 được ban hành năm ngoái.

Giới phân tích cho rằng thị trường dầu đặc biệt nhạy cảm với các biến động tại Trung Đông bởi khu vực này vẫn giữ vai trò trung tâm của hệ thống năng lượng toàn cầu. Bên cạnh đó, các nước Vùng Vịnh hiện chiếm hơn 1/3 sản lượng dầu xuất khẩu thế giới, trong khi phần lớn dòng chảy năng lượng của khu vực phải đi qua eo biển Hormuz trước khi tới châu Á, châu Âu và Bắc Mỹ. Theo dự báo của tập đoàn tài chính, ngân hàng đầu tư đa quốc gia hàng đầu thế giới của Mỹ Goldman Sachs, nếu nguồn cung từ Vùng Vịnh giảm sâu hoặc giao thông qua eo biển Hormuz bị gián đoạn trong nhiều tuần, giá dầu vẫn có thể tăng lên 130–150 USD/thùng. Trong khi đó, Tập đoàn dịch vụ tài chính Morgan Stanley nhận định ngay cả khi xung đột được kiểm soát nhanh chóng, thị trường vẫn có thể đối mặt với nhiều tuần gián đoạn do các tuyến vận tải và cơ sở năng lượng cần thời gian để khôi phục.

Không chỉ tác động trực tiếp tới giá dầu, cuộc khủng hoảng còn làm gia tăng rủi ro đối với kinh tế toàn cầu. Giá năng lượng tăng mạnh thường kéo theo chi phí vận tải, logistics và sản xuất tăng. Theo nhiều nghiên cứu kinh tế, mỗi khi giá dầu tăng 10%, lạm phát tại các nền kinh tế nhập khẩu năng lượng có thể tăng thêm khoảng 0,3–0,5 điểm phần trăm. Điều này đặc biệt đáng lo ngại đối với các nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào dầu nhập khẩu như Nhật Bản, Hàn Quốc và phần lớn các nước châu Âu. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cũng cảnh báo rằng nếu giá dầu duy trì ở mức trên 110 USD/thùng trong thời gian dài, tăng trưởng kinh tế toàn cầu có thể giảm khoảng 0,3–0,5% trong năm đầu tiên của cú sốc năng lượng. Bên cạnh đó, chi phí năng lượng cao còn có thể làm giảm sức mua của người tiêu dùng và gây áp lực lên ngân sách của nhiều chính phủ.

Trong bối cảnh đó, các nhà phân tích đang xây dựng nhiều kịch bản cho thị trường năng lượng toàn cầu. Nếu xung đột được kiểm soát nhanh chóng và tuyến vận tải đi qua eo biển Hormuz được đảm bảo an toàn, giá dầu có thể ổn định quanh mức 80–90 USD/thùng. Tuy nhiên, nếu căng thẳng kéo dài và các cơ sở năng lượng tiếp tục bị tấn công, giá dầu có thể duy trì trên 100 USD/thùng trong nhiều tháng. Kịch bản nghiêm trọng nhất là việc phong tỏa eo biển Hormuz hoặc cắt giảm xuất khẩu từ nhiều quốc gia Trung Đông,  giá dầu có thể vượt mốc 150 USD/thùng, thậm chí 200 USD/thùng và tạo ra một cú sốc năng lượng toàn cầu.

Những hệ lụy từ cuộc khủng hoảng tại Trung Đông đối với thị trường dầu mỏ một lần nữa cho thấy hệ thống năng lượng toàn cầu vẫn cực kỳ dễ tổn thương trước các rủi ro địa chính trị. Điều đó cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết, buộc các nước cần xây dựng chính sách dài hạn và thực tế hơn nhằm tạo ra tuyến "đê chắn sóng" vững chắc trong bối cảnh thế giới biến động khó lường. "Chìa khóa" là thúc đẩy chuyển đổi năng lượng xanh và bền vững, giảm dần sự phụ thuộc vào các nguồn nhập khẩu, tăng dần các nguồn năng lượng chủ động trong nước, hạn chế nhiên liệu hóa thạch, sử dụng nguồn năng lượng tái tạo.