Với chủ đề "Vai trò dinh dưỡng từ đậu nành và các loại hạt đối với sức khỏe và phòng chống bệnh không lây nhiễm", các chuyên gia nhận định dinh dưỡng là nền tảng quan trọng trong chiến lược phòng bệnh chủ động, đặc biệt khi Luật Phòng bệnh có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, đánh dấu bước chuyển của hệ thống y tế từ điều trị sang dự phòng.

PGS.TS Trần Thanh Dương, Viện trưởng Viện Dinh dưỡng cho biết, Việt Nam đang đối mặt với "gánh nặng kép": Tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi ở trẻ dưới 5 tuổi vẫn ở mức 14,8%, trong khi thừa cân béo phì ở nhóm 5 - 19 tuổi đã tăng gấp đôi trong giai đoạn 2010 - 2020. Hiện khoảng 20 - 25% người trưởng thành mắc tăng huyết áp, tỷ lệ đái tháo đường tăng 1,7 lần giai đoạn 2015 - 2021 và hơn 60% người dân chưa đạt mức tiêu thụ rau quả tối thiểu 400g/ngày theo khuyến nghị của WHO.

 PGS.TS Trần Thanh Dương nhấn mạnh: "Dinh dưỡng đóng vai trò nền tảng bởi đây là yếu tố có thể tác động sớm, rộng và bền vững nhất đến sức khỏe cộng đồng".

Các tham luận tại hội thảo đã tổng hợp bằng chứng khoa học quy mô lớn về lợi ích của chế độ ăn giàu thực phẩm thực vật. Theo PGS.TS Trương Tuyết Mai, Phó Viện trưởng Viện Dinh dưỡng, tiêu thụ rau và trái cây ở mức 800g/người/ngày có thể giảm 20 - 32% nguy cơ mắc bệnh tim mạch, trong khi nhóm ăn nhiều ngũ cốc nguyên hạt có tỷ lệ mắc đái tháo đường type 2 thấp hơn 30% so với nhóm tiêu thụ ít hơn.

Chế độ ăn giàu thực vật còn được ghi nhận có thể góp phần giảm 30 - 70% phát thải khí nhà kính, mang lại lợi ích kép cho cả sức khỏe cá nhân lẫn môi trường. "Khoa học dinh dưỡng hiện đại không còn chỉ quan tâm đến việc ăn đủ chất mà ngày càng chú trọng đến chất lượng thực phẩm, tác động sức khỏe dài hạn và tính bền vững của hệ thống thực phẩm", bà Tuyết Mai nhận định.

Trong nhóm thực phẩm thực vật, đậu nành và các loại hạt được các chuyên gia đặc biệt nhấn mạnh. TS.BS Nguyễn Song Tú (Viện Dinh dưỡng) cho biết đậu nành là một trong số ít nguồn protein thực vật có đầy đủ 9 axit amin thiết yếu, chất lượng tương đương protein động vật. Bên cạnh đó, đậu nành và các loại hạt còn chứa isoflavone, lecithin, chất xơ và chất béo chưa bão hòa có lợi cho sức khỏe tim mạch.

Ngoài protein, đậu nành và các loại hạt còn chứa isoflavone, lecithin, chất xơ và nguồn chất béo chưa bão hòa có lợi cho tim mạch. Đặc biệt, thử nghiệm lâm sàng PREDIMED tại Tây Ban Nha, một trong những nghiên cứu dinh dưỡng quy mô lớn được trích dẫn nhiều nhất cho thấy, bổ sung 30g hạt hỗn hợp mỗi ngày trong khuôn khổ chế độ ăn Địa Trung Hải giúp giảm gần 30% nguy cơ biến cố tim mạch chung và giảm 46% nguy cơ đột quỵ.

Nhìn từ góc độ nông nghiệp, GS.TSKH Trần Đình Long, Chủ tịch Hội Giống cây trồng Việt Nam gọi đậu nành là "vàng mọc trên đất", khẳng định đây không chỉ là cây lương thực giàu dinh dưỡng mà còn là cây trồng chiến lược có khả năng cố định đạm sinh học tự nhiên ở mức 30 - 60 kg N/ha, tương đương 65 -130 kg phân ure/ha, từ đó cải tạo đất và giảm phát thải. Việt Nam hiện lưu giữ hơn 2.200 nguồn gen đậu nành và đã phát triển các giống mới giàu acid oleic với giá trị dinh dưỡng tương đương dầu thực vật cao cấp.

Một trong những điểm nhấn khoa học đáng chú ý nhất tại hội thảo là những phát hiện về hoạt tính prebiotic - nhóm chất có trong thực phẩm giúp nuôi dưỡng lợi khuẩn đường ruột. PGS.TS Đặng Minh Nhật (Đại học Bách khoa Đà Nẵng) nhấn mạnh: "Hệ vi sinh đường ruột đang được xem như một cơ quan chức năng đặc biệt của cơ thể. Giá trị của thực phẩm không chỉ được đánh giá qua thành phần đơn lẻ mà còn qua tác động toàn diện lên hệ sinh thái này".

TS. Lê Hoàng Duy, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu ứng dụng đậu nành Vinasoy (VSAC) bổ sung rằng, công nghệ chế biến hiện đại đóng vai trò then chốt trong việc bảo toàn toàn bộ chuỗi giá trị dinh dưỡng từ nguyên liệu đến sản phẩm cuối. "Công nghệ chế biến không chỉ giữ trọn giá trị dinh dưỡng của đạm thực vật, chất béo không no và các nguyên tố vi lượng, mà còn bảo toàn chất xơ, các hợp chất hoạt tính sinh học như prebiotic và isoflavone, đồng thời loại bỏ các yếu tố kháng dinh dưỡng", TS. Lê Hoàng Duy cho biết.

Tại hội thảo, các chuyên gia cũng cho rằng, giá trị dinh dưỡng trong bối cảnh hiện nay không chỉ được đo bằng hàm lượng chất dinh dưỡng đơn lẻ, mà còn bởi lợi ích sức khỏe đã được khoa học chứng minh, khả năng tiếp cận cộng đồng rộng rãi và tính bền vững đối với hệ thống thực phẩm. 

Hội thảo đề xuất tăng cường phối hợp liên ngành giữa cơ quan quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và người nông dân để tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về hệ vi sinh đường ruột, phát triển vùng nguyên liệu bền vững và đẩy mạnh truyền thông dinh dưỡng dựa trên bằng chứng.

Nếu những khuyến nghị này được chuyển hóa thành chính sách và thực hành dinh dưỡng cụ thể trong cộng đồng, đây có thể trở thành nền tảng thiết thực để hiện thực hóa mục tiêu phòng bệnh chủ động mà Luật Phòng bệnh đặt ra.