Bài 1: Hệ sinh thái UAV và cơ hội khai mở ‘mỏ vàng’ mới

Không gian dưới 1.000 mét đang được nhìn nhận như một nguồn lực phát triển mới của nền kinh tế số. Tại TP Hồ Chí Minh, cùng với nhu cầu thực tiễn từ cơ sở và sự tham gia của viện, trường, doanh nghiệp công nghệ, hệ sinh thái thiết bị bay không người lái (UAV) đang từng bước hình thành, mở ra dư địa khai thác hiệu quả kinh tế không gian tầm thấp trong những năm tới.

Từ nhu cầu thực tiễn đến không gian phát triển mới

Không gian tầm thấp từ lâu được xem là khu vực phục vụ các hoạt động quốc phòng, nghiên cứu hoặc những chuyến bay thử nghiệm. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của khoa học công nghệ và quá trình chuyển đổi số, khu vực không gian dưới 1.000 mét đang dần được nhìn nhận như một nguồn lực mới cho phát triển kinh tế.

Tại sự kiện trình diễn và kết nối công nghệ chuyên đề “Phát triển hệ sinh thái UAV trong kinh tế không gian tầm thấp” do Sàn Giao dịch công nghệ TP Hồ Chí Minh (Sở KH&CN TP Hồ Chí Minh) tổ chức mới đây, nhiều chuyên gia cho rằng kinh tế không gian tầm thấp (Low Altitude Economy - LAE) đang trở thành một xu hướng phát triển đáng chú ý trên thế giới.

Theo các chuyên gia, nếu thế kỷ XIX gắn với sự phát triển của đường sắt và thế kỷ XX là thời kỳ bùng nổ của hàng không dân dụng thì trong thế kỷ XXI, không gian tầm thấp được kỳ vọng trở thành một hạ tầng mới cho các hoạt động logistics, giám sát, quản lý đô thị và cung cấp dịch vụ công nghệ.

Bà Nguyễn Hoàng Bảo Trân, Phó Giám đốc Sở KH&CN TP Hồ Chí Minh cho biết: “Khi nói đến UAV, nhiều người thường nghĩ ngay đến một công nghệ hiện đại, thông minh. Nhưng điều chúng ta quan tâm không chỉ là công nghệ mà quan trọng hơn là những bài toán thực tiễn mà công nghệ này có thể giải quyết hiện nay”.

Thực tế khảo sát tại 60 xã, phường trên địa bàn TP Hồ Chí Minh cho thấy nhu cầu ứng dụng UAV đang ngày càng rõ nét. Các địa phương không chỉ cần một thiết bị bay đơn thuần mà mong muốn có những giải pháp phục vụ trực tiếp công tác quản lý nhà nước.

Trong đó, dữ liệu thu thập từ không gian tầm thấp có thể hỗ trợ hiệu quả cho các nhiệm vụ bảo đảm an ninh trật tự, giám sát xây dựng, quản lý đất đai, quan trắc môi trường, phòng chống thiên tai và nhiều hoạt động quản trị đô thị khác.

Tuy nhiên, để những dữ liệu này thực sự phát huy hiệu quả, yêu cầu đặt ra không chỉ là thiết bị bay mà còn bao gồm hệ thống phần mềm xử lý dữ liệu, quy trình vận hành đồng bộ và đội ngũ nhân lực được đào tạo bài bản. Đây được xem là điều kiện quan trọng để chuyển hóa dữ liệu thu thập từ UAV thành các công cụ hỗ trợ ra quyết định trong quản lý nhà nước.

Là địa phương hội tụ nhiều điều kiện phát triển từ đô thị, công nghiệp, dịch vụ đến nông nghiệp công nghệ cao và kinh tế biển, TP Hồ Chí Minh đã sớm ban hành các định hướng phát triển kinh tế không gian tầm thấp đến năm 2030. Đây được xem là cơ sở quan trọng để triển khai các hoạt động nghiên cứu, đánh giá và từng bước đưa UAV vào thực tiễn.

Bước sang năm 2026, nhiều mô hình ứng dụng UAV tại TP Hồ Chí Minh đã bắt đầu chuyển từ giai đoạn trình diễn sang thử nghiệm có kiểm soát. Đáng chú ý là các mô hình vận chuyển logistics bằng UAV kết nối giữa thành phố với các địa phương lân cận.

Những thử nghiệm này không chỉ mang ý nghĩa kiểm chứng một phương thức vận tải mới mà còn hướng tới xây dựng các tuyến vận chuyển trên không, góp phần giảm áp lực giao thông mặt đất và đáp ứng nhu cầu giao nhận hàng hóa trong những tình huống cần tốc độ cao.

Sự dịch chuyển từ trình diễn công nghệ sang vận hành thực tế cũng đặt ra yêu cầu về hạ tầng dữ liệu. Trong quá trình hoạt động, UAV liên tục thu thập và truyền tải lượng lớn thông tin theo thời gian thực. Đây là nguồn dữ liệu có giá trị đối với công tác xây dựng bản đồ số, giám sát không gian đô thị và cảnh báo rủi ro thiên tai.

Vì vậy, việc làm chủ hệ sinh thái UAV không chỉ dừng ở thiết bị phần cứng mà còn đòi hỏi năng lực xử lý dữ liệu lớn và bảo đảm an toàn thông tin. Đây vừa là cơ hội phát triển, vừa là thách thức đối với các doanh nghiệp công nghệ trong nước.

Xây dựng năng lực nội sinh cho hệ sinh thái UAV

Bên cạnh nhu cầu thị trường, năng lực nghiên cứu và phát triển công nghệ trong nước đang được xem là nền tảng quan trọng để xây dựng hệ sinh thái UAV tự chủ.

Theo PGS.TS Ngô Khánh Hiếu, giảng viên cao cấp Bộ môn Kỹ thuật hàng không Trường Đại học Bách khoa (Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh), lĩnh vực UAV tại Việt Nam đang đứng trước nhiều cơ hội nhưng cũng phải đối mặt với sự cạnh tranh ngày càng lớn từ các doanh nghiệp trong và ngoài nước.

Để phát triển bền vững, doanh nghiệp cần bám sát các chương trình, đề án liên quan đến UAV, đồng thời xác định rõ lợi thế cạnh tranh của mình trên thị trường. Quan trọng hơn, các sản phẩm UAV do Việt Nam nghiên cứu và sản xuất cần tạo dựng được niềm tin đối với người sử dụng.

Theo chuyên gia này, thay vì chỉ tập trung vào việc chế tạo thiết bị bay, doanh nghiệp cần hướng tới việc cung cấp các giải pháp hoàn chỉnh, giải quyết được những bài toán thực tiễn và mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội rõ ràng.

Những nghiên cứu được giới thiệu tại sự kiện cho thấy năng lực công nghệ trong nước đang từng bước được nâng cao.

Một trong những điểm nhấn là công trình nghiên cứu “Drone tích hợp Soft Robotics” do PGS.TS Huỳnh Văn Tuấn, Khoa Vật lý - Vật lý kỹ thuật Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh) giới thiệu.

Nếu phần lớn các dòng drone thương mại hiện nay chủ yếu thực hiện nhiệm vụ quan sát và thu thập dữ liệu thì hướng nghiên cứu robot mềm mở ra khả năng tương tác vật lý trực tiếp với môi trường.

Việc tích hợp cánh tay robot lên drone, kết hợp cơ chế thay đổi hình dạng cấu trúc bằng áp suất bên trong và cụm Delta robot đã mở ra khả năng tương tác vật lý với môi trường, cho phép thiết bị cầm nắm vật thể mềm và thao tác trên nhiều dạng bề mặt khác nhau.

Bước tiến này giúp UAV không còn chỉ là một thiết bị quan sát từ xa mà có thể trở thành một hệ thống robot hoạt động trên không, thực hiện các nhiệm vụ kỹ thuật chuyên biệt.

Ở góc độ thương mại hóa, năng lực của doanh nghiệp công nghệ trong nước cũng đang được khẳng định. Gremsy - doanh nghiệp công nghệ cao của Việt Nam hiện cung cấp các hệ thống ổn định hình ảnh cho hơn 70 quốc gia, đã giới thiệu dòng Camera Payload thế hệ mới tích hợp các thuật toán trí tuệ nhân tạo.

Giải pháp này được trang bị tính năng Precision Target Lock, cho phép nhận diện và bám sát mục tiêu trong quá trình chuyển động. Hệ thống có khả năng dự đoán hướng di chuyển để duy trì đối tượng trong khung hình ngay cả khi hoạt động ở tốc độ cao.

Kết hợp với tính năng đo nhiệt, thiết bị có thể hỗ trợ hiệu quả cho các nhiệm vụ kiểm tra hạ tầng kỹ thuật, giám sát an ninh và nhiều hoạt động chuyên ngành khác.

Nhìn từ thực tế phát triển của TP Hồ Chí Minh, các nhu cầu quản lý tại cơ sở đang tạo ra động lực cho đổi mới sáng tạo. Mỗi bài toán đặt ra từ địa phương đều có thể trở thành cơ hội để hình thành các sản phẩm và dịch vụ mới.

Sự kết nối giữa định hướng phát triển của thành phố, năng lực nghiên cứu của các trường đại học và khả năng thương mại hóa của doanh nghiệp đang góp phần hình thành một hệ sinh thái UAV từng bước hoàn chỉnh.

Trong bối cảnh kinh tế không gian tầm thấp được xem là một hướng phát triển mới, việc xây dựng năng lực nội sinh về công nghệ, dữ liệu và nhân lực sẽ đóng vai trò quyết định. Đây cũng là nền tảng để TP Hồ Chí Minh từng bước khai thác hiệu quả tiềm năng của không gian tầm thấp, tạo động lực mới cho phát triển kinh tế số trong giai đoạn tới.

Tuy nhiên, để những tiềm năng đó chuyển hóa thành giá trị kinh tế thực chất, TP Hồ Chí Minh vẫn phải giải quyết nhiều bài toán về kết nối thị trường, hạ tầng dữ liệu, mô hình dịch vụ và cơ chế chính sách. Đây cũng là nội dung được đề cập trong bài viết tiếp theo.

Bài cuối: Hiện thực hóa tiềm năng