Theo truyền thông Mỹ, một dự luật lưỡng đảng vừa được thông qua ở bước đầu tại Thượng viện Mỹ có thể mang lại cho Tổng thống Donald Trump quyền áp thuế rộng hơn đối với các đối tác thương mại của Nga. Nếu trở thành luật, đây sẽ là một trong những công cụ kinh tế mạnh nhất mà Nhà Trắng có được kể từ khi Tòa án Tối cao Mỹ hạn chế quyền áp thuế của Tổng thống hồi đầu năm.

Dự luật được xây dựng với mục tiêu tăng sức ép lên Nga vì cuộc xung đột tại Ukraine và ngăn Iran phát triển vũ khí hạt nhân. Tuy nhiên, giới quan sát cho rằng tác động của văn bản này sẽ vượt xa các biện pháp trừng phạt truyền thống, bởi nó trao cho Tổng thống Mỹ quyền sử dụng thuế quan như một đòn bẩy trong chính sách đối ngoại.

Thuế quan trở thành công cụ gây sức ép

Theo dự luật, Tổng thống Trump sẽ được phép áp thuế 500% đối với hàng hóa nhập khẩu trực tiếp từ Nga, chủ yếu là phân bón và một số nguyên liệu thô. Quan trọng hơn, Nhà Trắng còn có thể áp thuế lên tới 100% đối với hàng hóa nhập khẩu từ những quốc gia được xác định là các khách hàng lớn nhất của dầu mỏ và khí đốt Nga.

Các quốc gia bị cho là hỗ trợ Moskva né tránh các lệnh trừng phạt cũng có nguy cơ chịu mức thuế tương tự.

Điều này đồng nghĩa các nền kinh tế như Trung Quốc, Ấn Độ và thậm chí một số thành viên Liên minh châu Âu (EU) có thể bị ảnh hưởng nếu tiếp tục nhập khẩu năng lượng của Nga ở quy mô lớn.

Giới phân tích nhận định đây là cách tiếp cận mới, bởi thay vì chỉ trừng phạt trực tiếp Nga, Mỹ sẽ gây áp lực lên cả các đối tác thương mại của Moskva nhằm làm giảm nguồn thu từ xuất khẩu năng lượng.

Khôi phục một phần quyền lực đã mất

Dự luật còn có ý nghĩa đặc biệt vì giúp Tổng thống Trump lấy lại một phần quyền áp thuế từng bị Tòa án Tối cao bác bỏ.

Đầu năm nay, Tòa án Tối cao Mỹ phán quyết rằng Nhà Trắng không thể viện dẫn tình trạng khẩn cấp về an ninh quốc gia để áp thuế diện rộng, đồng thời yêu cầu hoàn trả khoảng 160 tỷ USD tiền thuế đã thu.

Sau phán quyết này, chính quyền Trump chuyển sang sử dụng Mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974 để áp thuế khoảng 10% đối với hàng hóa từ hơn 80 quốc gia với lý do các nước này chưa có hoặc chưa thực thi hiệu quả quy định cấm nhập khẩu hàng hóa sản xuất bằng lao động cưỡng bức.

Nếu dự luật mới được thông qua, Tổng thống Mỹ sẽ có thêm một cơ sở pháp lý khác để áp thuế mà ít đối mặt với nguy cơ bị tòa án bác bỏ.

Tuy nhiên, dự luật vẫn trao cho ông Trump quyền miễn áp dụng các biện pháp này nếu cho rằng việc miễn trừ phục vụ lợi ích quốc gia và có giải trình với Quốc hội.

Doanh nghiệp Mỹ lo ngại

Điều gây tranh cãi là dự luật không quy định rõ thế nào là "quốc gia nhập khẩu lớn" năng lượng Nga, để lại khoảng trống cho Nhà Trắng tự diễn giải.

Ông Scott Lincicome, chuyên gia thương mại của Viện Cato, cho rằng Tổng thống Trump nhiều lần chứng minh sẵn sàng tận dụng mọi điểm mơ hồ trong luật để mở rộng quyền áp thuế. Vì vậy, Quốc hội cần thận trọng khi trao thêm quyền cho Nhà Trắng.

Lo ngại này cũng được cộng đồng doanh nghiệp Mỹ chia sẻ. Gần hai chục hiệp hội doanh nghiệp, trong đó có Phòng Thương mại Mỹ, Hiệp hội Lãnh đạo ngành Bán lẻ và Hội đồng Ngoại thương Quốc gia, đã gửi thư tới lãnh đạo Thượng viện đề nghị loại bỏ điều khoản về thuế quan.

Theo các tổ chức này, việc áp mức thuế lên tới 100% sẽ làm tăng giá hàng tiêu dùng, nguyên liệu đầu vào và tạo thêm bất ổn cho các doanh nghiệp vốn đã chịu ảnh hưởng bởi những thay đổi liên tục trong chính sách thương mại của chính quyền Trump.

Trong hơn một năm qua, Nhà Trắng nhiều lần điều chỉnh, bổ sung rồi hủy bỏ các mức thuế nhằm tạo lợi thế trong đàm phán với các đối tác, khiến doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc xây dựng chuỗi cung ứng, tính toán giá bán và kế hoạch đầu tư.

Cản trở tại Hạ viện

Mặc dù nhận được sự ủng hộ của cả hai đảng tại Thượng viện, dự luật vẫn phải vượt qua Hạ viện trước khi được chuyển lên Tổng thống ký ban hành.

Một số nghị sĩ Dân chủ đã phản đối việc trao thêm quyền áp thuế cho ông Trump. Thượng nghị sĩ Maggie Hassan cho rằng thuế quan cuối cùng vẫn là khoản chi phí do doanh nghiệp và người tiêu dùng Mỹ gánh chịu, đồng thời bày tỏ lo ngại Tổng thống sẽ tiếp tục mở rộng việc sử dụng công cụ này.

Trong khi đó, Nhà Trắng khẳng định dự luật là kết quả của nhiều tháng phối hợp giữa chính quyền và Quốc hội, đồng thời phản ánh mục tiêu chung về an ninh quốc gia và đối ngoại.

Theo các chuyên gia, nếu được thông qua, dự luật sẽ đánh dấu bước mở rộng đáng kể quyền sử dụng thuế quan như một công cụ địa chính trị của Mỹ. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế vẫn là dấu hỏi, nhất là khi giá năng lượng thế giới còn biến động bởi xung đột Iran và chính sách của Washington đối với Nga vẫn chưa thực sự nhất quán.