AfD thắng lớn và khoảng cách giữa “hai nước Đức”

Chỉ trong vòng 24 giờ, hai hình ảnh rất khác nhau về nước Đức đã xuất hiện.

Tối thứ Bảy, 5/9, từ một bãi phóng nằm phía trên Vòng Bắc Cực ở Na Uy, một tên lửa dài 28m đã bay lên bầu trời và đưa 5 vệ tinh vào quỹ đạo. Thành công này giúp Isar Aerospace trở thành công ty vũ trụ thương mại châu Âu đầu tiên thực hiện được một vụ phóng như vậy.

Ngày hôm sau, một bộ phận khác của nước Đức đi bỏ phiếu. Tại bang Saxony-Anhalt ở miền Đông, nơi có chưa đến 3% dân số cả nước, hơn 44% cử tri đã bỏ phiếu cho đảng cực hữu Alternative für Deutschland (AfD). Đây là lần đầu tiên trong lịch sử AfD giành chiến thắng tại một cuộc bầu cử cấp bang.

Theo trang National Interest, hai câu chuyện tưởng chừng không liên quan này lại cùng phản ánh một nước Đức đang một mặt xây dựng tương lai, nhưng mặt khác vẫn có một bộ phận dân chúng hết sức bất an về việc liệu họ có vị trí trong tương lai đó hay không.

Isar Aerospace đại diện cho nước Đức của tương lai: một công ty được tài trợ bằng vốn tư nhân, được định giá khoảng 2 tỷ euro (2,3 tỷ USD), đang xây dựng một nhà máy gần Munich có khả năng sản xuất 40 tên lửa mỗi năm. Đây không phải nước Đức sống dựa vào hào quang công nghiệp của quá khứ, mà là người Đức đang xây dựng những ngành công nghiệp mới. Và nước Đức cần nhiều hơn thế.

Mô hình kinh tế cũ - sử dụng năng lượng giá rẻ từ Nga để vận hành nền công nghiệp Đức, sau đó xuất khẩu các sản phẩm giá trị cao sang Trung Quốc, Mỹ và phần còn lại của thế giới - đã không còn.

Xây dựng một mô hình thay thế sẽ rất khó khăn. Và về mặt chính trị, thách thức sẽ đặc biệt lớn ở những nơi từng trải qua một cuộc chuyển đổi kinh tế sâu sắc.

Từ cú sốc thống nhất đến sự trỗi dậy của AfD

Theo National Interest, sự sụp đổ của Cộng hòa Dân chủ Đức cũ (Đông Đức) vào năm 1989 đã gây ra những xáo trộn kinh tế lớn đối với người dân Saxony-Anhalt. Các nhà máy đóng cửa, việc làm biến mất, những nghề nghiệp được xây dựng dưới chế độ cũ mất đi giá trị. Sau đó, những người trẻ, có năng lực và tham vọng rời đi. Nhiều người chuyển sang phía Tây và không bao giờ trở lại. Các thị trấn thu hẹp, trong khi dân số ngày càng già hóa.

Lịch sử đó có ý nghĩa quan trọng. Nhiều người mất niềm tin vào các thể chế và đảng phái truyền thống; một bộ phận vẫn giữ cảm giác hoài niệm phức tạp về sự ổn định mà họ cho rằng Đông Đức từng mang lại.

Ngày nay, xét về nhân khẩu học, Saxony-Anhalt là bang già nhất nước Đức. Độ tuổi trung vị là 48,3, cao hơn 3 tuổi so với mức trung vị cả nước. Tình trạng suy giảm kinh tế cũng chưa dừng lại. Tỷ lệ thất nghiệp tại bang này cao hơn đáng kể so với mức trung bình quốc gia, trong khi việc làm trong lĩnh vực sản xuất tiếp tục giảm, đặc biệt kể từ năm 2022.

Đối với những cộng đồng từng chứng kiến các nhà máy đóng cửa và dịch vụ công suy giảm, quyết định của chính phủ Đức năm 2015 về tiếp nhận số lượng lớn người tị nạn Syria, đồng thời cung cấp nhà ở, phúc lợi và các hỗ trợ khác, trở thành một vấn đề gây tranh cãi gay gắt.

Đối với nhiều người, điều đó củng cố cảm giác rằng giới tinh hoa chính trị và kinh tế Đức ngày càng xa rời cuộc sống của họ, trong khi nhà nước huy động nguồn lực lớn để hỗ trợ hàng trăm nghìn người mới đến.

Trong thập niên qua, sự mất niềm tin này tiếp tục sâu sắc hơn khi những vấn đề kinh tế của Đức gia tăng.

Nước Đức không thể quay lại quá khứ

Giờ đây, nước Đức lại đang đối mặt với một cuộc chuyển đổi khác. AI, tự động hóa, quá trình khử carbon, công nghệ quốc phòng và sản xuất tiên tiến đang định hình lại nền kinh tế. Trong khi đó, chiến sự diễn ra ở phía Đông nước Đức, tình trạng dư thừa công suất của Trung Quốc gây sức ép lên các nhà sản xuất Đức, thuế quan của Mỹ gây sức ép lên xuất khẩu, còn chi phí năng lượng trong nước vẫn ở mức cao.

Đối với một lực lượng cử tri lớn tuổi từng trải qua một cuộc chuyển đổi đầy biến động, tương lai có thể được cảm nhận giống một mối đe dọa hơn là một cơ hội.

Đó chính là môi trường thuận lợi để AfD xây dựng lực lượng ủng hộ - không chỉ bằng cách khai thác nỗi hoài niệm, mà ngày càng đưa chính nỗi hoài niệm ấy thành lời giải cho các vấn đề của nước Đức. Việc những chính sách mà đảng này đề xuất có thể gây tổn hại nghiêm trọng cho nền kinh tế Đức dường như không còn là điều quan trọng nhất. Điều được hứa hẹn là có thể đưa thời gian quay ngược trở lại.

Lãnh đạo AfD Alice Weidel từng kêu gọi Đức rời Liên minh châu Âu và từ bỏ đồng euro. Bà cũng muốn khôi phục mối quan hệ kinh tế và chính trị với Moskva, vốn từng đóng vai trò quan trọng đối với Đông Đức cũng như mô hình kinh tế dưới thời cựu Thủ tướng Angela Merkel.

Hệ quả có thể rất lớn. Viện Kinh tế Đức ước tính một cuộc rời EU theo kiểu Brexit có thể khiến Đức mất 690 tỷ euro (801 tỷ USD) sản lượng kinh tế và 2,5 triệu việc làm trong 5 năm.

Đối với một đảng vừa giành hơn 44% phiếu tại một bang từng chứng kiến ngành công nghiệp và việc làm biến mất, việc đề xuất một cuộc đoạn tuyệt về kinh tế có nguy cơ khiến hàng triệu việc làm khác biến mất là một lựa chọn đáng chú ý.

Bà Weidel từng nói rằng “năng lượng giá rẻ từ Nga là bí quyết thành công của ‘Made in Germany’” và Đức cần khôi phục nguồn năng lượng này. Một số thành viên AfD cũng đã tới Moskva nhằm tìm kiếm quan hệ gần gũi hơn với Nga, trong bối cảnh nước này ngày càng vận hành nền kinh tế theo hướng phục vụ chiến tranh, né tránh các lệnh trừng phạt và đối đầu với châu Âu.

Mâu thuẫn thậm chí còn rõ hơn ngay tại Saxony-Anhalt. Tháng 8, một UAV mang chất nổ được phát hiện gần một máy bay Ukraine tại sân bay Leipzig/Halle. Giới chức Đức cho rằng Nga đứng sau vụ việc, mặc dù Moskva bác bỏ, và cáo buộc Berlin "bịa đặt bằng chứng".

Và đây là lúc câu chuyện về tên lửa quay trở lại.

Vụ phóng đầu tiên của Isar Aerospace thất bại chỉ 30 giây sau khi cất cánh. Họ chế tạo một tên lửa khác, và cuối tuần qua, nó đã đưa được vệ tinh vào quỹ đạo. Họ không chấp nhận thất bại.

May mắn là Isar không phải trường hợp duy nhất. Các công ty khởi nghiệp Đức thu hút 7,2 tỷ euro (8,4 tỷ USD) vốn đầu tư mạo hiểm trong năm ngoái, trong đó riêng lĩnh vực trí tuệ nhân tạo nhận được mức kỷ lục 2,9 tỷ euro (3,4 tỷ USD). Những nhà sáng lập này đang xây dựng các công ty, nhà máy và công nghệ có thể tạo việc làm cho thế hệ người Đức tiếp theo, đồng thời đáp ứng những yêu cầu của tương lai.

Theo National Interest, điều đó đặc biệt quan trọng với một đất nước đang già hóa như Đức. Nước này không thể có đủ nguồn lực cho lương hưu, y tế và an ninh trong tương lai chỉ bằng sự thịnh vượng của quá khứ. Đức cần những công ty mới, ngành công nghiệp mới và những nguồn của cải mới.

Nhưng tương lai đó không thể chỉ thuộc về Munich, Berlin và những khu vực đang hưởng lợi từ tăng trưởng. Chính phủ, phối hợp với khu vực tư nhân, có trách nhiệm đưa đầu tư, nhà máy mới và việc làm có năng suất cao tới những nơi như Saxony-Anhalt - trao cho những cộng đồng từng trải qua nhiều thập niên biến động một lợi ích thiết thực trong tương lai.