Theo tờ The New York Times, ngay trước khi rời Islamabad vào sáng sớm ngày 12/4, Phó Tổng thống Mỹ J.D. Vance đã mô tả Iran và Mỹ cách biệt như hai thế giới, không chỉ lúc này, không chỉ hai năm tới, mà là về lâu dài.

Tuy nhiên, theo các nguồn tin am hiểu về cuộc đàm phán này, khái niệm “lâu dài” của chính quyền Tổng thống Donald Trump thực chất là khoảng 20 năm. Khi những chi tiết về cuộc đàm phán kéo dài 21 giờ của ông Vance tại Pakistan dần được hé lộ vào ngày 13/4, các nguồn tin cho biết lập trường của Mỹ không phải là cấm vĩnh viễn Iran làm giàu urani. Thay vào đó, Washington đề xuất đình chỉ toàn bộ hoạt động hạt nhân trong 20 năm.

Đề xuất này có thể giúp Iran tuyên bố rằng họ không từ bỏ vĩnh viễn quyền sản xuất nhiên liệu hạt nhân theo Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT). Đáp lại, Tehran tái khẳng định đề xuất đình chỉ hoạt động hạt nhân trong tối đa 5 năm.

Mỹ - Iran thu hẹp bất đồng, nhưng vẫn cách xa thỏa thuận dài hạn

Trước đó, Iran từng đưa ra đề xuất tương tự trong các cuộc đàm phán thất bại tại Geneva hồi tháng 2, khiến Tổng thống Trump cho rằng đã đến lúc phải sử dụng biện pháp quân sự. Chỉ vài ngày sau, ông đã ra lệnh tấn công Iran.

Ngoài vấn đề hạt nhân, các cuộc đàm phán này còn bị chi phối bởi nhiều yếu tố khác như việc khôi phục tự do hàng hải tại eo biển Hormuz và chấm dứt sự hỗ trợ của Iran đối với các lực lượng ủy nhiệm như Hamas hay Hezbollah. Tuy nhiên, bất đồng cốt lõi vẫn xoay quanh việc Iran từ chối từ bỏ tham vọng hạt nhân, tháo dỡ cơ sở hạ tầng nguyên tử quy mô lớn và chuyển kho nhiên liệu ra khỏi lãnh thổ.

Việc hai bên hiện chuyển sang tranh luận về thời hạn đình chỉ hoạt động hạt nhân được xem là tín hiệu cho thấy vẫn còn dư địa đạt được thỏa thuận. Ngày 13/4, xuất hiện dấu hiệu cho thấy các nhà đàm phán có thể sớm gặp lại trong những ngày tới. Dù vậy, Nhà Trắng cho biết chưa có cuộc gặp nào được chốt lịch, song khả năng nối lại đàm phán trực tiếp đang được cân nhắc.

Tuy nhiên, với ông Trump và các cộng sự, một rủi ro lớn là bất kỳ thỏa thuận nào đạt được có thể mang dáng dấp của thỏa thuận hạt nhân năm 2015 - điều mà ông từng rút khỏi ba năm sau và chỉ trích là “thỏa thuận tồi tệ, một chiều”.

Thỏa thuận này, có tên chính thức là Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung (JCPOA), bị ông Trump phản đối chủ yếu vì có các điều khoản “hết hiệu lực”. Theo đó, Iran dần được phép mở rộng hoạt động làm giàu urani cho tới năm 2030, khi mọi hạn chế hết hiệu lực (dù vẫn bị cấm phát triển vũ khí theo NPT).

Tuy nhiên, JCPOA không yêu cầu đình chỉ hoàn toàn hoạt động hạt nhân, điều mà nếu đạt được, có thể tạo ra vài năm “không hoạt động hạt nhân”, vượt qua cả nhiệm kỳ của ông Trump.

Ông Rob Malley, thành viên đoàn đàm phán năm 2015 dưới thời Tổng thống Barack Obama và sau đó dẫn dắt nỗ lực khôi phục thỏa thuận dưới thời ông Joe Biden, nhận định: “Nếu có thể thuyết phục Iran đình chỉ hoạt động dù chỉ vài năm, điều đó vẫn tốt hơn những gì đạt được trong JCPOA”.

Chiến lược “câu giờ” trong hồ sơ hạt nhân Iran

Trên thực tế, lịch sử tương tác giữa Mỹ và Iran cho thấy nhiều nỗ lực nhằm kéo dài thời gian để ngăn Tehran tiến gần tới vũ khí hạt nhân. Các biện pháp bao gồm phá hoại chương trình bằng vũ khí mạng - khi Mỹ và Israel từng khiến các máy ly tâm tự phá hủy - cũng như áp đặt trừng phạt hoặc thúc đẩy các thỏa thuận ngoại giao.

Kết quả là Iran mất nhiều thời gian hơn hầu hết các quốc gia từng theo đuổi vũ khí hạt nhân một cách nghiêm túc, lâu hơn cả Triều Tiên, Ấn Độ, Pakistan hay Israel - những nước hiện đều đã sở hữu kho vũ khí hạt nhân.

Tương tự thời chính quyền Tổng thống Barack Obama, Nhà Trắng dưới thời ông Trump cũng tìm cách giữ kín tiến trình đàm phán để có thêm dư địa đạt thỏa thuận. Đồng thời, cả hai bên cũng sử dụng chiến thuật “rò rỉ thông tin có chủ đích”.

Ông Vance cho biết vào cuối ngày 13/4 rằng đã có “một số cuộc trao đổi tích cực” với Iran tại Pakistan, và “quyết định giờ nằm trong tay Tehran”. Trả lời Fox News, ông nói Iran đã thể hiện một mức độ linh hoạt nhất định nhưng “chưa đủ”.

Tại Nhà Trắng, Thư ký báo chí Karoline Leavitt nhấn mạnh: “Tổng thống Trump, Phó Tổng thống Vance và nhóm đàm phán đã nêu rõ các lằn ranh đỏ của Mỹ”.

Những điểm nghẽn then chốt của tiến trình đàm phán

Một vướng mắc khác là yêu cầu của Washington buộc Iran phải đưa ra khỏi lãnh thổ 440 kg urani làm giàu gần cấp độ vũ khí, nhằm ngăn chặn nguy cơ chuyển đổi sang mục đích quân sự. Ông Trump thậm chí từng cân nhắc triển khai bộ binh tới Isfahan để kiểm soát lượng urani này, vốn được lưu trữ sâu dưới lòng đất.

Phía Iran kiên quyết giữ nhiên liệu trong nước, nhưng đề xuất làm loãng đáng kể để không thể sử dụng chế tạo vũ khí - giải pháp có thể kéo dài thêm thời gian tiến tới khả năng chế tạo bom. Tuy nhiên, rủi ro là Iran vẫn nắm giữ nhiên liệu và có thể làm giàu trở lại trong tương lai lên mức khoảng 60%, gần ngưỡng 90% cần thiết để chế tạo vũ khí.

Một yếu tố đáng chú ý khác trong giai đoạn tới là vấn đề tài chính. Ông Trump nhiều lần chỉ trích việc chính quyền ông Obama chuyển trả cho Iran khoảng 1,4 tỷ USD tài sản bị đóng băng cùng 300 triệu USD tiền lãi - một phần được vận chuyển bằng tiền mặt do các ngân hàng phương Tây bị cấm giao dịch với Iran.

Hiện chưa rõ kết quả cuối cùng, nhưng trong các cuộc đàm phán hiện nay, Iran đang yêu cầu phương Tây giải phóng khoảng 6 tỷ USD từ doanh thu dầu mỏ bị phong tỏa tại Qatar do các lệnh trừng phạt từ nhiệm kỳ đầu của ông Trump.