Trong bối cảnh yêu cầu phát triển nhanh, bền vững ngày càng cao, những cải cách này không chỉ tháo gỡ điểm nghẽn cho đầu tư xây dựng, hạ tầng, đô thị và nhà ở, mà còn góp phần nâng cao hiệu lực quản trị quốc gia, tạo môi trường thuận lợi hơn cho người dân và doanh nghiệp.

Hoàn thiện thể chế theo tư duy kiến tạo

Từ một lĩnh vực chịu nhiều ràng buộc thủ tục, ngành xây dựng đang từng bước chuyển sang vai trò “kiến tạo phát triển”, lấy hiệu quả, minh bạch và tính chủ động của địa phương làm trung tâm. Đây được xem là một trong những thành tựu nổi bật nhất của ngành trong nhiệm kỳ vừa qua.

Một trong những điểm nhấn rõ nét của giai đoạn 2021-2025 là khối lượng và chất lượng công tác xây dựng pháp luật trong lĩnh vực xây dựng và hạ tầng. Riêng năm 2025, Bộ Xây dựng đã xây dựng, trình và ban hành tổng cộng 134 văn bản quy phạm pháp luật, bao gồm 4 luật, 4 nghị quyết của Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội, 38 nghị định, nghị quyết, quyết định của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ và 88 thông tư.

Khối lượng văn bản tăng đột biến, nhiều nội dung phát sinh ngoài chương trình, kế hoạch năm, cho thấy yêu cầu cấp bách của thực tiễn cũng như áp lực hoàn thiện thể chế trong bối cảnh mô hình quản lý mới và mục tiêu phát triển mới của đất nước.

Các văn bản pháp luật được ban hành đã kịp thời thể chế hóa các nghị quyết quan trọng của Bộ Chính trị, chuyển mạnh tư duy từ “quản lý” sang “kiến tạo phát triển”. Thay vì siết chặt bằng thủ tục, thể chế mới hướng tới tạo hành lang pháp lý thông thoáng, minh bạch, ổn định hơn, khuyến khích đổi mới sáng tạo, huy động nguồn lực xã hội và nâng cao hiệu quả đầu tư.

Nhiều luật nền tảng được sửa đổi, bổ sung hoặc ban hành mới như Luật Xây dựng, Luật Đường sắt, Luật Hàng không dân dụng Việt Nam, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn. Cùng đó là các nghị quyết quan trọng về phân loại đô thị, thí điểm cơ chế đặc thù phát triển đường sắt đô thị tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh phát triển nhà ở xã hội. Hành lang pháp lý này đã góp phần tháo gỡ các điểm nghẽn kéo dài nhiều năm trong đầu tư xây dựng, quy hoạch, phát triển đô thị và nhà ở.

PGS.TS Nguyễn Quang Tuyến - Phó Chủ tịch Hội đồng trường, Trưởng khoa Pháp luật Kinh tế, Đại học Luật Hà Nội nhận xét, trước đây, quản lý nhà nước trong lĩnh vực xây dựng chủ yếu dựa trên cơ chế tiền kiểm, kiểm soát bằng thủ tục, giấy phép và điều kiện hành chính. Cách tiếp cận này giúp hạn chế rủi ro ở một mức độ nhất định nhưng đồng thời làm gia tăng chi phí tuân thủ, kéo dài thời gian triển khai dự án và làm giảm tính chủ động, sáng tạo của địa phương cũng như doanh nghiệp.

Việc hoàn thiện thể chế theo hướng đơn giản hóa thủ tục, phân cấp, phân quyền rõ ràng đã giúp chuyển vai trò của cơ quan quản lý từ “người kiểm soát” sang “người thiết kế luật chơi”. Nhà nước không làm thay mà tập trung xây dựng khung pháp lý minh bạch, ổn định, giám sát bằng hậu kiểm và trách nhiệm giải trình. Đây chính là bản chất của tư duy kiến tạo - ông Tuyến phân tích.

Một dấu mốc có ý nghĩa đặc biệt trong công tác thể chế là việc hợp nhất Bộ Giao thông vận tải và Bộ Xây dựng từ tháng 3/2025, hình thành một Bộ Xây dựng mới với phạm vi quản lý mở rộng. Đây không chỉ là sự thay đổi về tổ chức, mà còn là bước điều chỉnh lớn về tư duy quản lý nhà nước đối với kết cấu hạ tầng.

Việc hợp nhất giúp thống nhất quản lý từ quy hoạch, đầu tư xây dựng đến khai thác, vận hành hạ tầng, giảm chồng chéo, phân mảnh chính sách giữa các lĩnh vực giao thông và xây dựng. Đồng thời, bộ máy được tinh gọn, xóa bỏ các tầng nấc trung gian, bảo đảm các nhiệm vụ quản lý nhà nước được thực hiện đồng bộ, không để trống hoặc trùng lặp.

Ngay sau hợp nhất, việc rà soát, sắp xếp tổ chức và hoàn thiện thể chế được triển khai song song, nhằm bảo đảm hoạt động của các cơ quan, đơn vị thông suốt, không tạo khoảng trống pháp lý. Điều này tạo nền tảng quan trọng để Bộ Xây dựng đẩy nhanh tiến độ cải cách thể chế trong năm 2025 và giai đoạn tiếp theo.

Cải cách đi vào thực chất

Nếu hoàn thiện thể chế là điều kiện cần, thì phân cấp, phân quyền là điều kiện đủ để các chính sách đi vào cuộc sống. Giai đoạn 2021-2025, đặc biệt là năm 2025, ngành xây dựng đã có bước tiến lớn trong việc chuyển giao thẩm quyền, trách nhiệm từ Trung ương về địa phương.

Thực hiện chủ trương gắn phân cấp, phân quyền với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, Bộ Xây dựng đã rà soát hơn 600 văn bản quy phạm pháp luật còn hiệu lực, đề xuất sửa đổi, bổ sung gần 70 văn bản. Trên cơ sở đó, 9 văn bản quy phạm pháp luật đã được ban hành để thực hiện phân cấp, phân quyền và phân định thẩm quyền trong lĩnh vực xây dựng.

Có 118 nhiệm vụ được phân cấp, phân quyền; trong đó có 81 nhiệm vụ chuyển từ Trung ương xuống địa phương. Đồng thời, 133 nhiệm vụ được phân định lại thẩm quyền, với 106 nhiệm vụ chuyển xuống cấp xã và 27 nhiệm vụ chuyển lên cấp tỉnh; 15 nhiệm vụ không còn thực hiện khi bỏ cấp huyện.

Đây được xem là bước điều chỉnh căn bản trong quản lý nhà nước về xây dựng, giúp địa phương chủ động hơn trong quyết định đầu tư, cấp phép, quản lý dự án và phát triển đô thị, phù hợp với điều kiện thực tiễn và năng lực của từng địa bàn.

Phân cấp, phân quyền chỉ thực sự hiệu quả khi đi kèm cải cách thủ tục hành chính. Trong quá trình rà soát, Bộ Xây dựng đã đồng thời cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính gắn với việc chuyển giao thẩm quyền.

Theo đó, có 54 trong tổng số 120 thủ tục hành chính được cắt giảm, đơn giản hóa, đạt tỷ lệ 45%. Riêng trong năm 2025, thời gian giải quyết thủ tục hành chính được cắt giảm 1.612 ngày trên tổng số 4.753 ngày, tương ứng gần 34%. Số điều kiện đầu tư kinh doanh được cắt giảm là 181 trên 447 điều kiện, đạt hơn 40%.

Tính tổng thể, năm 2025, Bộ Xây dựng đã cắt giảm gần 31% chi phí tuân thủ thủ tục hành chính, hơn 30% thời gian giải quyết và 35% điều kiện kinh doanh, vượt xa yêu cầu của Nghị quyết số 66/NQ-CP của Chính phủ về Chương trình cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính liên quan đến hoạt động sản xuất, kinh doanh năm 2025 và năm 2026. Những con số này phản ánh nỗ lực cải cách thực chất, không dừng ở thay đổi hình thức hay kỹ thuật. Kết quả cải cách được ghi nhận khi Bộ Xây dựng xếp hạng I trong khối các bộ, ngành về chất lượng cung cấp dịch vụ công trên Cổng Dịch vụ công quốc gia năm 2025.

Ở góc độ quản trị công, chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan cho rằng, việc ngành xây dựng đẩy mạnh cắt giảm thủ tục, điều kiện kinh doanh và chi phí tuân thủ là bước đi đúng hướng để hình thành một Nhà nước phục vụ. Kiến tạo không chỉ là trao quyền mà còn là tạo thuận lợi. Khi thủ tục được đơn giản hóa, thời gian được rút ngắn, doanh nghiệp và người dân có thêm nguồn lực để đầu tư cho đổi mới, nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ.

Đặc biệt, việc đẩy mạnh phân cấp, phân quyền không chỉ giúp giảm tải cho cơ quan Trung ương mà còn tạo động lực mới cho địa phương. Khi được trao quyền đi đôi với trách nhiệm, các địa phương có điều kiện chủ động hơn trong lựa chọn giải pháp, khai thác tiềm năng, lợi thế, đồng thời tăng tính cạnh tranh lành mạnh giữa các địa phương trong thu hút đầu tư và phát triển hạ tầng.

Quan trọng hơn, mô hình phân cấp mới giúp rút ngắn quá trình ra quyết định, giảm độ trễ chính sách, qua đó đẩy nhanh tiến độ triển khai các dự án xây dựng, đô thị và nhà ở. Đây là yếu tố then chốt trong bối cảnh yêu cầu giải ngân đầu tư công, phát triển hạ tầng và an sinh xã hội ngày càng cấp bách.

TS Trần Đình Thiên - nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam đánh giá, đổi mới tư duy quản lý trong ngành xây dựng có tác động lan tỏa lớn tới nền kinh tế. Bởi xây dựng và hạ tầng là lĩnh vực đầu vào của hầu hết các ngành khác. Khi thể chế trong lĩnh vực này được cải cách, điểm nghẽn lớn của tăng trưởng được tháo gỡ.

“Phân cấp, phân quyền mạnh mẽ cho địa phương là biểu hiện rõ nhất của tư duy kiến tạo. Trao quyền cho địa phương không có nghĩa là buông lỏng quản lý, mà là chuyển từ quản lý bằng mệnh lệnh hành chính sang quản lý bằng luật lệ, tiêu chuẩn và trách nhiệm. Địa phương được quyền quyết, nhưng cũng phải chịu trách nhiệm trước pháp luật và xã hội về hiệu quả, chất lượng và tính bền vững của dự án”, ông Thiên nhấn mạnh.

Giai đoạn 2021-2025, ngành xây dựng đã tạo được nền tảng thể chế tương đối đầy đủ, đồng bộ và linh hoạt hơn so với trước. Hệ thống pháp luật từng bước tiệm cận yêu cầu của kinh tế thị trường hiện đại, phù hợp với xu thế chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và mô hình quản trị đa cấp.

Những đột phá về thể chế và phân cấp, phân quyền không chỉ giải quyết các vấn đề trước mắt mà còn đặt nền móng cho giai đoạn phát triển 2026-2030, khi yêu cầu về chất lượng tăng trưởng, hiệu quả đầu tư và phát triển bền vững ngày càng cao.

Thành tựu lớn nhất của ngành xây dựng không chỉ nằm ở số lượng văn bản được ban hành, mà ở việc từng bước thay đổi cách thức quản lý nhà nước - từ tập trung sang phân quyền, từ kiểm soát sang kiến tạo, từ hành chính sang phục vụ. Đây chính là giá trị cốt lõi và bền vững nhất mà ngành đã đạt được trong chặng đường 5 năm qua.

Ngành xây dựng chuyển mạnh từ tư duy “quản lý” sang “kiến tạo phát triển” trong giai đoạn 2021-2025 là một bước ngoặt quan trọng, phản ánh sự thay đổi căn bản trong cách tiếp cận quản trị nhà nước đối với lĩnh vực xây dựng và hạ tầng.