Đài RT (Nga) vừa đăng tải bài viết của tác giả Ivan Timofeev, Giám đốc chương trình Câu lạc bộ Valdai, cho rằng, các cuộc không kích quy mô lớn của Israel và Mỹ nhằm vào Iran không hoàn toàn bất ngờ. Lực lượng tấn công đã được tăng cường tại Vịnh Ba Tư trong nhiều tháng. Đàm phán Iran–Mỹ rơi vào bế tắc và gần như không còn hy vọng thành công. Tuy nhiên, việc Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei, các thành viên gia đình ông cùng nhiều quan chức cấp cao Iran thiệt mạng đã gây chấn động vượt xa khu vực.

Iran đáp trả bằng các đòn tên lửa nhằm vào Israel và các cơ sở của Mỹ tại Trung Đông. Hệ quả đến ngay lập tức: gián đoạn vận chuyển dầu qua Vịnh Ba Tư và bất ổn trong hạ tầng tài chính, vận tải tại UAE và Qatar.

Iran có thể trụ vững trước đòn tấn công. Một cuộc xâm lược trên bộ dường như khó xảy ra. Nhưng các đợt không kích và tấn công tên lửa kéo dài sẽ làm suy yếu năng lực công nghiệp, khoét sâu khủng hoảng kinh tế và khiến người dân thêm khó khăn. Ngay cả khi Tehran chịu đựng được đòn hiện tại, các vòng leo thang mới vẫn có thể tiếp diễn, trừ khi chi phí trở nên quá đắt với mọi bên.

Theo tác giả Timofeev, với Nga, cuộc khủng hoảng này đem lại những bài học nghiêm khắc.

Bài học 1: Trừng phạt hiếm khi là giai đoạn cuối

Mỹ áp đặt trừng phạt Iran từ năm 1979. Theo thời gian, các biện pháp này ngày càng rộng, phối hợp chặt chẽ và quốc tế hóa hơn. Washington thuyết phục đồng minh và các nước thứ ba hạn chế mua dầu Iran, đồng thời siết thực thi qua Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc

Trừng phạt chưa bao giờ được sử dụng đơn lẻ. Chúng đi kèm với không kích, chiến dịch đặc biệt, ám sát và tấn công mạng. Mô hình này từng lặp lại tại Iraq, Nam Tư, Libya, Syria và Venezuela.

Hành động quân sự trực tiếp của Mỹ - NATO chống Nga bị ràng buộc bởi yếu tố hạt nhân. Tuy nhiên, điều đó phần nào được bù đắp bằng hỗ trợ quân sự quy mô lớn cho Ukraine. Trừng phạt và vũ lực không phải lựa chọn thay thế nhau – chúng thường nối tiếp nhau.

Bài học 2: Sức ép là dài hạn

Iran chịu chiến lược bào mòn suốt nhiều thập kỷ. Từ kiềm chế kinh tế, nó chuyển thành suy giảm quân sự có kiểm soát – các đòn đánh lặp lại nhằm làm yếu năng lực mà không chiếm đóng.

Mô hình này có thể định hình chính sách phương Tây đối với Nga. Áp lực mà Moskva đối mặt sẽ không biến mất trong vài năm. Có thể kéo dài hàng thập kỷ. Ngay cả khi một phần hạn chế được nới lỏng, cũng không đồng nghĩa dỡ bỏ hoàn toàn, đặc biệt với kiểm soát xuất khẩu công nghệ lưỡng dụng.

Tương tự, bất kỳ khoảng lặng quân sự nào cũng có thể chỉ là tạm thời. Leo thang có thể quay lại dưới hình thức mới. Do đó, sức bền chiến lược không phải lựa chọn, mà là nền tảng.

Bài học 3: Nhượng bộ không đảm bảo được nới lỏng

Thỏa thuận hạt nhân năm 2015 theo Nghị quyết 2231 của Hội đồng Bảo an cho Iran giảm trừng phạt để đổi lấy hạn chế chương trình hạt nhân. Ba năm sau, Washington rút khỏi và áp đặt yêu cầu mới.

Sự “nghỉ ngơi” chỉ mang tính tạm thời. Kinh nghiệm này ảnh hưởng đến lập trường của Moskva trong đàm phán về Ukraine. Việc Nga từ chối nhượng bộ đơn phương có thể gây thất vọng cho những người ưu tiên hòa bình bằng mọi giá. Nhưng mức độ thiếu tin cậy giữa Moskva với Washington và Kiev khiến thỏa hiệp một chiều trở nên rủi ro chiến lược. Trường hợp Iran củng cố lập luận này.

Bài học 4: Lãnh đạo ngày càng trở thành mục tiêu

Trước đây, thay đổi chế độ thường diễn ra sau can thiệp quân sự. Nhưng việc loại bỏ có chủ đích lãnh đạo cấp cao không phải lúc nào cũng là mục tiêu chính. Ngày nay, điều đó ngày càng phổ biến.

Việc tiêu diệt các quan chức cấp cao Iran cho thấy một ngưỡng mới. Nga nhận thức rõ tính dễ tổn thương của các nhân vật cấp cao. Ám sát và phá hoại trên lãnh thổ Nga không còn hiếm.

An ninh lãnh đạo quốc gia không chỉ thuộc về cơ quan tình báo. Nó bao gồm phản gián, hiệu quả phòng không và độ bền của toàn bộ hệ thống quân sự. Trong xung đột hiện đại, bản thân lãnh đạo cũng là một “chiến trường”.

Bài học 5: Bất ổn nội bộ mời gọi sức ép bên ngoài

Iran đối mặt nhiều cuộc biểu tình trước khi bị tấn công. Khó khăn kinh tế và căng thẳng chính trị làm suy yếu gắn kết xã hội. Các tác nhân bên ngoài coi đây là điểm yếu.

Lịch sử cho thấy rạn nứt nội bộ có thể thúc đẩy sụp đổ – Libya là một ví dụ. Sự tan rã của Liên Xô là ví dụ khác, nơi suy thoái kinh tế – chính trị nội tại mang tính quyết định ngay cả khi không có xâm lược trực tiếp.

Với Nga, bài học rõ ràng: ổn định nội bộ là an ninh chiến lược. Quản trị hiệu quả, cải cách, cơ chế phản hồi và niềm tin giữa xã hội với nhà nước không chỉ là lý tưởng trừu tượng mà còn là “lá chắn” trước can thiệp bên ngoài.

Bài học 6: “Hiệp sĩ đen” có giới hạn

Iran giảm tác động trừng phạt bằng cách giao thương với các nước sẵn sàng né hoặc thách thức sức ép phương Tây – như Trung Quốc, Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ.

Nga cũng chuyển hướng thương mại sang Trung Quốc, Ấn Độ và đối tác khác. Đa dạng hóa giúp làm mềm tác động trừng phạt.

Nhưng lựa chọn kinh tế không đồng nghĩa bảo đảm quân sự. Các đối tác thương mại của Iran không can thiệp quân sự thay Tehran. Nga cũng không nên giả định hợp tác kinh tế đồng nghĩa nghĩa vụ phòng thủ.

Việc lực lượng Triều Tiên xuất hiện tại vùng Kursk của Nga là ngoại lệ. Moskva vẫn chịu trách nhiệm chính cho phòng thủ của mình và các đồng minh trong CSTO (Tổ chức Hiệp ước An ninh tập thể). Sức bền kinh tế không thể thay thế sức mạnh quân sự.

Bài học 7: Cân bằng phải đáng tin cậy

Iran không hoàn toàn bất lực. Các đòn tên lửa và drone cho thấy năng lực và quyết tâm của họ. Việc tìm cách hạn chế lưu thông qua eo biển Hormuz cho thấy sẵn sàng tăng chi phí. Tuy nhiên, Mỹ và Israel dường như đánh giá phản ứng của Iran là gây đau đớn nhưng có thể chấp nhận.

Răn đe không chỉ dựa vào năng lực mà còn phụ thuộc mức độ nhạy cảm của đối phương với thiệt hại. Trong đối đầu kéo dài, ngưỡng chịu đựng có thể tăng. Thế kỷ 20 cho thấy leo thang chính trị có thể bào mòn kiềm chế, kể cả trong lĩnh vực hạt nhân.

Nga có năng lực đáp trả lớn hơn Iran nhiều. Nhưng điều đó không đảm bảo ổn định. Nếu đối thủ cho rằng thiệt hại là có thể chịu đựng, leo thang vẫn tiếp diễn. Khủng hoảng Iran cho thấy tâm thế mới trong chính trị toàn cầu: quyết tâm mang tính định mệnh. Các cường quốc ngày càng sẵn sàng chấp nhận rủi ro và bất ổn - có lẽ đây là bài học đáng lo ngại nhất.

Các sự kiện ở Iran không chỉ là một biến cố khu vực. Chúng là một phần của sự chuyển đổi rộng lớn hơn trong hệ thống quốc tế - nơi trừng phạt biến thành không kích, đàm phán song hành với bào mòn, và các nhà lãnh đạo trở thành mục tiêu.

Với Nga, thông điệp tỉnh táo nhưng rõ ràng: sức bền, gắn kết nội bộ, răn đe đáng tin cậy và kiên nhẫn chiến lược không còn là giải pháp tạm thời. Chúng là điều kiện định hình của thời đại.