Sau thời gian vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, tỉnh Quảng Ninh đã đạt được những kết quả mang tính đột phá về tinh gọn bộ máy và tăng tính chủ động, nhưng tỉnh đang phải đối mặt với một thách thức lớn, đó là áp lực công việc với hệ thống chính quyền cấp xã. Tìm kiếm lời giải để "giảm tải" cho cơ sở, nâng cao năng lực thực thi và ổn định tâm lý cho đội ngũ cán bộ lúc này là nhiệm vụ cốt lõi để mô hình mới phát huy hiệu quả bền vững.

Nhiều nhiệm vụ mới, áp lực mới

Từ ngày 1/7/2025, tỉnh Quảng Ninh chính thức vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp; sau sắp xếp, toàn tỉnh hiện có 54 đơn vị hành chính cấp xã. Việc chuyển đổi từ tư duy hành chính thụ động sang quản trị chủ động, giải quyết công việc tại chỗ cho nhân dân bước đầu mang lại hiệu ứng tích cực. Tuy nhiên, việc chuyển giao một khối lượng lớn thẩm quyền, nhiệm vụ trực tiếp từ cấp tỉnh xuống cấp xã đã tạo một áp lực không nhỏ cho cơ sở. Sự quá tải thể hiện rõ nét nhất ở các đơn vị hành chính mới được sáp nhập, có địa bàn rộng, dân cư đông, ở vùng miền núi, dân tộc.

Điển hình như xã Kỳ Thượng (được thành lập trên cơ sở sáp nhập 3 xã Đạp Thanh, Thanh Lâm của huyện Ba Chẽ cũ và xã Kỳ Thượng thuộc thành phố Hạ Long cũ). Sau sáp nhập, xã có diện tích tự nhiên lên tới 273,5 km², bao gồm 20 thôn với 14 thành phần dân tộc, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm trên 98%. Địa bàn rộng, dân cư phân tán, điều kiện đi lại khó khăn khiến yêu cầu quản lý, điều hành và phục vụ người dân đặt ra nhiều nhiệm vụ mới khi cấp xã phải chủ động hoàn toàn việc giải quyết công việc tại chỗ. Áp lực lên vai cán bộ quản lý và công chức chuyên môn tăng lên gấp bội.

Bí thư Đảng ủy xã Kỳ Thượng Hoàng Trường Sơn thẳng thắn nhìn nhận: Khối lượng công việc chuyển về cấp xã lớn, nhiều lĩnh vực chuyên sâu, trong khi đội ngũ cán bộ, công chức còn thiếu so với biên chế được giao, một số lĩnh vực thiếu cán bộ có kinh nghiệm. Nhiều cán bộ phải kiêm nhiệm, vừa xử lý nhiệm vụ thường xuyên, vừa giải quyết công việc đột xuất, vừa đáp ứng yêu cầu báo cáo, tham mưu, hướng dẫn cơ sở nên áp lực rất lớn.

Tương tự, xã miền núi Quảng Tân được hợp nhất từ 4 xã: Dực Yên, Quảng An, Quảng Tân và Quảng Lâm cũng đang phải đối mặt với bài toán tương tự. Với tổng diện tích tự nhiên 184,14 km², xã vừa phải tập trung lãnh đạo phát triển kinh tế nông - lâm - thủy sản, duy trì các tiêu chí nông thôn mới nâng cao và ổn định thu nhập cho nhân dân, khối lượng công việc hằng ngày của chính quyền xã luôn trong tình trạng quá tải.

Sau thời gian vận hành chính quyền địa phương 2 cấp, Tỉnh ủy Quảng Ninh nhận định, áp lực lớn nhất hiện nay là sự mất cân đối giữa khối lượng nhiệm vụ được chuyển giao, phân cấp cho cấp xã với năng lực thực thi thực tế ở một số địa phương. Sau khi kết thúc hoạt động cấp huyện, cấp xã trực tiếp tiếp nhận, xử lý khối lượng lớn công việc quản lý nhà nước với phạm vi quản lý rộng hơn, quy mô dân số tăng hơn, tính chất nhiệm vụ phức tạp hơn, yêu cầu xử lý công việc nhanh hơn. Trong khi đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã ở một số nơi còn thiếu về số lượng, chưa đồng đều về chất lượng, thiếu cán bộ có chuyên môn sâu và kinh nghiệm thực tiễn ở các lĩnh vực phức tạp. Áp lực thể hiện rõ nhất ở các lĩnh vực đất đai, quy hoạch, xây dựng, giải phóng mặt bằng, đầu tư công, tài chính - ngân sách, kế toán, tư pháp - hộ tịch, công nghệ thông tin, chuyển đổi số, văn thư - lưu trữ. Có nhiệm vụ trước đây do cơ quan chuyên môn cấp huyện tham mưu, xử lý nay chuyển về cấp xã, nhưng cấp xã chưa kịp bố sung đủ cán bộ chuyên trách, chưa được trang bị đầy đủ kỹ năng, dữ liệu và công cụ xử lý tương ứng.

Sự quá tải về khối lượng công việc càng trở nên trầm trọng khi năng lực chuyên môn của đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã chưa kịp thay đổi để thích ứng hoàn toàn với mô hình mới. Biên chế cấp xã được giao theo quy định chung, không tăng tỷ lệ thuận với diện tích hay mức độ phức tạp của địa bàn sau sáp nhập. Tình trạng một công chức phải kiêm nhiệm nhiều lĩnh vực chuyên môn sâu diễn ra phổ biến. Một "điểm nghẽn" khác được các địa phương phản ánh là sự chưa đồng bộ về hạ tầng số và cơ sở dữ liệu chuyên ngành. Dù Quảng Ninh là điểm sáng về chuyển đổi số, song hệ thống phần mềm của các ngành y tế, giáo dục, tài nguyên - môi trường... nhiều thời điểm chưa liên thông dùng chung và chưa có bước trả kết quả tự động về Trung tâm Phục vụ hành chính công cấp xã, dẫn đến việc cán bộ cơ sở vẫn phải xử lý thủ tục thủ công, hồ sơ giấy chồng chất.

Tìm cách giảm tải bền vững

Để giải bài toán áp lực công việc cho cấp xã, giúp bộ máy chính quyền địa phương hai cấp vận hành mượt mà, tỉnh Quảng Ninh đang tập trung triển khai đồng bộ nhiều giải pháp then chốt mang tính dài hạn.

Trước hết là việc hoàn thiện cơ chế phân cấp, phân quyền theo hướng “rõ thẩm quyền, rõ quy trình, rõ trách nhiệm”. Từ thực tiễn điều hành tại cơ sở, Bí thư Đảng ủy xã Kỳ Thượng Hoàng Trường Sơn đề xuất: Tỉnh cần tiếp tục quan tâm hoàn thiện cơ chế, tăng cường hướng dẫn chuyên môn trực tiếp và cụ thể, nhất là đối với các lĩnh vực phát sinh nhiều hồ sơ, nhiều vướng mắc pháp lý như đất đai, rừng.

Đồng thời, tỉnh cần nghiên cứu bố trí biên chế phù hợp với đặc thù của các xã có diện tích rộng, dân cư phân tán và tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số cao để tránh tình trạng quá tải cục bộ.

Song song với việc điều chỉnh biên chế, công tác đào tạo, bồi dưỡng nâng cao năng lực cho cán bộ cơ sở là chìa khóa cốt lõi. Bí thư Đảng ủy xã Quảng Tân Đào Biên Thùy nêu rõ giải pháp: Cần gắn công tác lãnh đạo phát triển sản xuất, quản lý nhà nước với việc không ngừng nâng cao kỹ năng quản trị địa phương cho cán bộ. Xã sẽ phát huy vai trò lãnh đạo toàn diện của cấp ủy, chính quyền, trong đó đề cao trách nhiệm nêu gương của người đứng đầu trong lãnh đạo địa phương phát triển kinh tế, tập trung vào các dự án công nghệ cao, đẩy mạnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh tại địa phương…

Trong kiến nghị gửi các cơ quan Trung ương, Tỉnh ủy Quảng Ninh đề xuất các bộ, ngành sớm rà soát, sửa đổi quy trình, biểu mẫu phần mềm đối với các nhiệm vụ đã phân cấp; thiết kế phần mềm chuyên ngành theo hướng liên thông, hạn chế tối đa hồ sơ giấy để giảm bớt thời gian tác nghiệp cho con người. Bên cạnh đó là cần có giải pháp chăm lo đời sống, nâng cao chế độ đãi ngộ nhằm động viên tinh thần, giữ chân cán bộ giỏi yên tâm công tác tại cơ sở cũng được đặt ra mạnh mẽ. Tỉnh tiếp tục rà soát, hoàn thiện vị trí việc làm, cơ cấu ngạch công chức, chức danh nghề nghiệp viên chức và định mức biên chế phù hợp với chức năng, nhiệm vụ và khối lượng công việc thực tế. Việc bố trí, sử dụng cán bộ phải dựa trên năng lực, kết quả thực thi nhiệm vụ, phẩm chất, uy tín và yêu cầu vị trí việc làm; không bố trí mang tính cơ học hoặc bình quân.

Vượt qua bỡ ngỡ và khó khăn của năm đầu tiên vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, Quảng Ninh đang nhìn thẳng vào những áp lực tại cấp cơ sở để tìm phương án tháo gỡ. Việc giảm áp lực công việc cho chính quyền cấp xã không đơn thuần là giảm tải khối lượng, mà là chuẩn hóa quy trình, nâng chất lượng cán bộ và hiện đại hóa công cụ làm việc. Đây là bước đi tất yếu để Quảng Ninh tiếp tục khẳng định vị thế tiên phong trong cải cách hành chính, xây dựng chính quyền thực sự gần dân, sát dân và phục vụ nhân dân hiệu quả.