Quyết định của quân đội Mỹ trong việc đưa binh sĩ rời khỏi các căn cứ đang bị Iran tấn công để chuyển đến khách sạn và các tòa nhà văn phòng trong khu dân cư có thể cấu thành vi phạm luật nhân đạo quốc tế cũng như chính các quy định về luật chiến tranh của Mỹ - theo các quan chức nhân quyền và chuyên gia.

Tờ New York Times dẫn lời các quan chức quốc phòng Mỹ cho biết, hệ thống các căn cứ quân sự của Mỹ tại khu vực Vịnh Ba Tư đóng vai trò thiết yếu trong việc triển khai chiến dịch không kích nhằm vào Iran. Tuy nhiên, nhiều binh sĩ đã được di dời do các khu căn cứ rộng lớn này không có đủ hệ thống phòng thủ để đối phó với tên lửa đạn đạo và thiết bị bay không người lái của Iran.

Động thái này cho thấy quân đội Mỹ chưa được chuẩn bị đầy đủ cho một cuộc chiến mà chính quyền của Tổng thống Donald Trump đã khởi động theo cách riêng, theo nhận định của các chuyên gia quân sự.

“Đây là cuộc chiến đầu tiên mà Mỹ phải đối mặt với những hệ quả của sức mạnh không quân được ‘dân chủ hóa’ và các đòn tấn công tầm xa liên tục từ đối thủ” - bà Kelly Grieco, chuyên gia cấp cao tại Trung tâm Stimson, nhận định - “Sự thiếu chuẩn bị không chỉ giới hạn ở chiến trường này".

Bài toán nan giải này tiếp tục làm phức tạp kế hoạch tác chiến của Mỹ ngay cả sau hàng nghìn cuộc không kích, khi Iran vẫn duy trì khả năng phóng tên lửa đạn đạo trên khắp khu vực. Điều này buộc lực lượng Mỹ phải rời xa các căn cứ và phân tán vào khu vực dân cư.

“Thật khó chấp nhận khi lực lượng Mỹ lại cố tình đặt dân thường vào nguy hiểm bằng cách rời căn cứ và chuyển đến các khách sạn ở trung tâm thành phố đông đúc”, ông Brian Castner, nhà nghiên cứu khủng hoảng của Amnesty International, cho biết. “Những chỉ huy ra lệnh di dời này - không phải ra khỏi khu vực xung đột mà lại vào trung tâm dân cư - cần được điều tra vì có thể vi phạm luật chiến tranh của Mỹ".

Iran đã kêu gọi người dân trong khu vực Vùng Vịnh báo cáo vị trí các binh sĩ Mỹ ngoài căn cứ. Các cuộc tấn công của Iran sau đó đã khiến nhiều dân thường thiệt mạng tại Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), Bahrain và Kuwait.

Cả cẩm nang luật chiến tranh của Mỹ và Nghị định thư thứ nhất của Công ước Geneva đều yêu cầu tránh đặt lực lượng quân sự trong hoặc gần khu vực dân cư.

Cẩm nang Luật chiến tranh của Mỹ (cập nhật năm 2023) nêu rõ: “Các chỉ huy quân sự và những người chịu trách nhiệm về an toàn của dân thường phải thực hiện các biện pháp hợp lý để tách dân thường khỏi các mục tiêu quân sự và bảo vệ họ khỏi tác động của chiến sự".

Tuy nhiên, tài liệu này cũng để ngỏ một số trường hợp ngoại lệ, khi binh sĩ cần “được bố trí trong khu vực dân cư để tận dụng cơ sở hạ tầng sẵn có, như nơi trú ẩn, y tế, thông tin liên lạc hoặc nguồn điện”.

“Các quy định này khá ‘mềm’ ở chỗ mọi nghĩa vụ đều phụ thuộc vào mức độ khả thi tối đa” - ông Kevin Jon Heller, giáo sư luật quốc tế tại Đại học Copenhagen (Đan Mạch), nhận xét.

“Tuy vậy, hành động của Mỹ có đặt ra vấn đề hay không? Có”, ông Heller nói thêm.

Ranh giới vi phạm luật nhân đạo quốc tế nằm ở khái niệm “biện pháp phòng ngừa thụ động” – tức các bước mà quân đội phải thực hiện để bảo vệ dân thường sống gần các vị trí quân sự khỏi bị tấn công.

“Các biện pháp phòng ngừa thụ động là bắt buộc, nhưng thường không được tuân thủ”, ông Michael Schmitt, giáo sư luật quốc tế tại Đại học Reading và cựu giảng viên Trường Chiến tranh Hải quân Mỹ, cho biết. “Việc bố trí binh sĩ trong các công trình dân sự – như khách sạn vẫn đang hoạt động hoặc chung cư còn người sinh sống – có thể bị coi là vi phạm".

Luật quốc tế và luật chiến tranh của Mỹ vẫn cho phép một mức độ linh hoạt nhất định trong việc triển khai lực lượng giữa khu dân cư, nếu khu vực đó đang diễn ra giao tranh trực tiếp. Ví dụ như lực lượng Ukraine phòng thủ thành phố Mariupol năm 2022, khi quân đội Nga tấn công trực diện bằng bộ binh, pháo binh và không kích.

“Nhưng điều này không áp dụng cho tình huống hiện tại của Mỹ tại Trung Đông, bởi binh sĩ không được triển khai đến các thành phố để bảo vệ dân thường”, ông Castner nói. “Thực tế là ngược lại: họ tìm cách tránh bị tấn công bằng cách ở trong khách sạn - những nơi vốn không phải mục tiêu hợp pháp".

Một cấp độ nghiêm trọng hơn là việc quân đội cố tình sử dụng dân thường như “lá chắn sống” để bảo vệ binh sĩ khỏi bị tấn công - hành vi bị coi là tội ác chiến tranh. Chiến thuật này từng được các lực lượng nổi dậy sử dụng trong các cuộc xung đột với quân đội lớn hơn.

Làm nổi bật những thách thức mà quân đội Mỹ đang đối mặt, Lầu Năm Góc tuần trước đã kêu gọi hợp đồng cung cấp các hầm trú ẩn lắp ghép có thể triển khai nhanh tới Trung Đông, nhằm “bảo vệ nhân sự khỏi sức ép nổ và mảnh văng”.