Trên địa bàn có Khu liên hợp xử lý chất thải rắn Nam Sơn - nơi nhiều năm được xem là một trong những “điểm nóng” môi trường của Thủ đô - chính quyền cơ sở không chỉ tiếp nhận khối lượng công việc lớn hơn sau hợp nhất mà còn phải giải quyết những vấn đề tồn đọng kéo dài liên quan đến di dân, môi trường và sinh kế của người dân.

Những chuyển động bước đầu đã có. Tuy nhiên, phía sau những kết quả đạt được vẫn còn những khó khăn cần tiếp tục tháo gỡ để đáp ứng kỳ vọng ngày càng lớn của người dân.

Từ “điểm nóng” môi trường đến bài toán của chính quyền cơ sở

Được thành lập trên cơ sở hợp nhất các xã Trung Giã, Hồng Kỳ, Bắc Sơn và Nam Sơn, xã Trung Giã hiện có diện tích hơn 77 km2. Đây là địa bàn có diện tích rừng lớn, hệ thống đê điều dài, địa hình bán sơn địa phức tạp và đặc biệt là nơi đặt Khu liên hợp xử lý chất thải rắn Nam Sơn - khu xử lý chất thải rắn sinh hoạt tập trung lớn nhất Hà Nội.

Trong nhiều năm, người dân sinh sống quanh khu vực này thường xuyên phản ánh tình trạng mùi hôi, ruồi muỗi, nước rỉ rác và những tác động từ hoạt động xử lý chất thải tới đời sống hằng ngày. Không ít thời điểm, những kiến nghị liên quan đến môi trường trở thành vấn đề nóng của địa phương. Chính vì vậy, khi chính quyền địa phương hai cấp đi vào hoạt động, dự án di dân vùng ảnh hưởng môi trường được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của xã Trung Giã.

Bà Nguyễn Thị Thanh Huyền, Phó Chủ tịch UBND xã Trung Giã cho biết, áp lực lớn nhất của địa phương hiện nay chính là công tác giải phóng mặt bằng phục vụ dự án di dân vùng ảnh hưởng môi trường. “Đây là dự án kéo dài từ năm 2019 đến nay và trải qua rất nhiều quy định pháp luật khác nhau. Do vậy, việc áp dụng chính sách cũng như giải quyết những băn khoăn, thắc mắc của người dân gặp không ít khó khăn”, bà Huyền cho biết.

Theo bà Huyền, một trong những điểm khác biệt sau khi thực hiện chính quyền địa phương hai cấp là nhiều vấn đề trước đây phải qua nhiều tầng nấc trung gian nay được chuyển trực tiếp về cấp xã. Điều đó tạo áp lực lớn hơn nhưng cũng giúp chính quyền cơ sở chủ động hơn trong xử lý các kiến nghị của người dân.

Đối thoại để tháo gỡ những tồn đọng kéo dài

Đối với dự án di dân vùng ảnh hưởng môi trường, những vướng mắc lớn nhất trong thời gian qua chủ yếu liên quan đến chính sách bồi thường, hỗ trợ và sự khác biệt giữa các quy định của Luật Đất đai qua từng thời kỳ.

Thay vì chỉ giải quyết hồ sơ hành chính, xã Trung Giã lựa chọn cách tiếp cận bằng đối thoại trực tiếp với người dân. “Những kiến nghị, khó khăn, vướng mắc của nhân dân thì xã Trung Giã đã tổ chức đối thoại với nhân dân và giải quyết tất cả các kiến nghị mà người dân còn thắc mắc. Đến nay, các nội dung kiến nghị của nhân dân đã được xã giải quyết triệt để”, bà Huyền cho biết.

Ở góc độ chuyên môn, ông Nguyễn Văn Bình, Phó Trưởng phòng Kinh tế xã Trung Giã cho biết địa phương đã ưu tiên nguồn lực cho những lĩnh vực cấp thiết nhất, trong đó có môi trường tại khu vực quanh Khu liên hợp xử lý chất thải rắn Nam Sơn. “Đặc biệt là liên quan đến vấn đề mùi, vấn đề ruồi muỗi xung quanh vùng bãi rác thì xã đã chủ động bố trí nguồn kinh phí để phun khử khuẩn, diệt ruồi và xử lý môi trường xung quanh vùng bãi rác”, ông Bình nói.

Theo ông Bình, cùng với việc xử lý các vấn đề môi trường dân sinh, xã duy trì việc tiếp nhận và giải quyết các phản ánh của người dân. Nhờ đó, số lượng kiến nghị liên quan đến Khu liên hợp xử lý chất thải rắn Nam Sơn đã giảm đáng kể so với trước đây. “Các kiến nghị phản ánh đối với Khu liên hợp xử lý chất thải rắn Nam Sơn đã giảm đi rõ rệt so với giai đoạn trước”, ông Bình cho biết.

Nơi ở mới và những trăn trở phía sau

Không khó để cảm nhận sự thay đổi tại các khu tái định cư của người dân vùng ảnh hưởng môi trường. Những tuyến đường được đầu tư đồng bộ, hạ tầng điện, nước, trường học và các dịch vụ thiết yếu từng bước hoàn thiện đang mang lại điều kiện sống tốt hơn so với trước đây.

Anh Nguyễn Xuân Trúc, một trong những người dân đã chuyển đến nơi ở mới cho biết điều khiến gia đình anh hài lòng nhất là môi trường sống được cải thiện rõ rệt.

“Khu bãi rác Nam Sơn cũng đã được giải phóng, người dân được ra nơi cư trú mới khang trang, sạch sẽ và ổn định”, anh Trúc chia sẻ.

Đối với nhiều hộ dân, việc được chuyển ra khỏi khu vực chịu ảnh hưởng trực tiếp của Khu liên hợp xử lý chất thải rắn Nam Sơn không chỉ là thay đổi nơi ở mà còn là cơ hội để có môi trường sống an toàn hơn, giảm bớt những lo lắng kéo dài nhiều năm về ô nhiễm môi trường. Tuy nhiên, cùng với niềm vui ổn định nơi ở mới là những băn khoăn về sinh kế.

Phần lớn người dân trong vùng di dân trước đây sống bằng sản xuất nông nghiệp, chăn nuôi hoặc các hoạt động gắn với đất đai tại địa phương. Khi chuyển đến nơi ở mới, không ít hộ vẫn còn đất sản xuất ở khu vực cũ hoặc chưa tìm được công việc phù hợp để thay thế nguồn thu nhập trước đây.

Đây cũng là vấn đề được nhiều người dân phản ánh trong các cuộc tiếp xúc với chính quyền địa phương.

Ông Nguyễn Thanh Kỳ, người dân xã Trung Giã cho rằng, cùng với việc đẩy nhanh tiến độ di dân, cần quan tâm nhiều hơn tới điều kiện sản xuất và sinh kế lâu dài của người dân, đặc biệt là việc khẩn trương di dân trong vùng ảnh hưởng môi trường. "Trong khi một số đã di dân ra ngoài vùng ảnh hưởng môi trường song một số người dân vẫn còn ruộng canh tác, đất đồi bãi, đất rừng, đất nông nghiệp ở trong khu vực bị ảnh hưởng. Việt quay lại khu vực bị ảnh hưởng để sản xuất còn khó khăn”, ông Kỳ cho biết.

Những băn khoăn đó cho thấy bài toán vùng ảnh hưởng môi trường không chỉ dừng lại ở việc di dời người dân khỏi nơi ô nhiễm mà còn là câu chuyện ổn định cuộc sống sau tái định cư, tạo sinh kế bền vững và bảo đảm chất lượng sống lâu dài cho người dân.

Kỳ vọng lớn hơn, áp lực cũng lớn hơn

Thực tế tại Trung Giã cho thấy, khi chính quyền gần dân hơn thì số lượng kiến nghị, phản ánh của người dân cũng tăng lên đáng kể. Đây vừa là áp lực, vừa là thước đo đối với hiệu quả của mô hình chính quyền hai cấp. Theo ông Nguyễn Văn Bình, khó khăn lớn nhất hiện nay xuất phát từ chính ưu điểm của mô hình mới.

“Khó khăn lớn nhất hiện nay xuất phát từ điểm mạnh của chính quyền hai cấp, đó là gần dân, sát dân. Khối lượng kiến nghị phản ánh của người dân đến chính quyền địa phương rất lớn, trong khi kỳ vọng của người dân cũng cao hơn trước rất nhiều”, ông Bình cho biết.

Ở góc độ người dân, ông Nguyễn Thanh Kỳ cho rằng chính quyền cơ sở đã có nhiều thay đổi tích cực trong thời gian qua. “Trong một năm qua thì chính quyền rất sâu sát, thường xuyên tiếp xúc cử tri để nắm bắt tâm tư, nguyện vọng của người dân. Tuy nhiên, những nội dung vượt thẩm quyền thì cần tiếp tục được các cấp xem xét, giải quyết để đáp ứng mong mỏi của người dân”, ông Kỳ chia sẻ.

Điều này cho thấy một thực tế: chính quyền hai cấp đã giúp rút ngắn khoảng cách giữa chính quyền và người dân, nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về năng lực giải quyết các vấn đề phát sinh ngay từ cơ sở.

Sau gần một năm vận hành, chính quyền địa phương hai cấp tại Trung Giã đã tạo ra những chuyển động bước đầu trong giải quyết các vấn đề môi trường, dân sinh và ổn định đời sống người dân vùng ảnh hưởng môi trường. Tuy nhiên, hiệu quả của mô hình này không được đo bằng những con số hành chính đơn thuần, mà bằng khả năng giải quyết những vấn đề cụ thể của người dân ngay từ cơ sở.

Từ việc xử lý kiến nghị liên quan đến môi trường, đẩy nhanh tiến độ di dân, hoàn thiện hạ tầng khu tái định cư đến hỗ trợ sinh kế cho người dân sau khi chuyển đến nơi ở mới, mỗi nhiệm vụ đều là một phép thử đối với bộ máy chính quyền mới.

Như cách ông Nguyễn Văn Bình chia sẻ khi nói về định hướng phát triển của địa phương: “Không thể nào mà mình đánh đổi kinh tế với môi trường được.”

Quan điểm đó không chỉ phản ánh mục tiêu phát triển của riêng Trung Giã mà còn là yêu cầu đặt ra đối với nhiều địa phương đang trong quá trình chuyển đổi. Với Trung Giã, thành công của chính quyền hai cấp sẽ được đo bằng khả năng giải quyết hài hòa giữa phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân tại vùng ảnh hưởng môi trường - nơi từng là một trong những điểm nóng kéo dài của Thủ đô suốt nhiều năm qua.