Hiện nay, Khánh Hòa là địa phương duy nhất ở khu vực duyên hải Nam Trung Bộ - Tây Nguyên được Bộ Chính trị định hướng trở thành thành phố trực thuộc Trung ương. Để hiện thực hóa mục tiêu này, Đảng bộ, chính quyền địa phương từ tỉnh đến cơ sở đang tích cực thực hiện rất nhiều nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội. Cũng từ đây, việc vận hành chính quyền địa phương, nhất là ở cấp xã bộc lộ một số vướng mắc, bất cập cần thể tháo gỡ.

Phóng viên TTXVN ghi nhận từ thực tiễn tại tỉnh Khánh Hòa. 

Bài 1: Còn 'khoảng trống' pháp lý 

Khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, cấp xã được tiếp nhận nhiều nhiệm vụ từ cấp huyện cũ và cấp tỉnh. Điều này được cho là tạo điều kiện thuận lợi cho địa phương. Thực tế cho thấy, khi phân cấp mạnh thì phát sinh thêm vướng mắc về thẩm quyền. Bên cạnh đó, nhiều “khoảng trống” pháp lý đã xuất hiện khi các quy định pháp luật chưa đồng bộ.

Nhiều việc chưa rõ quy định pháp lý

Thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, UBND tỉnh Khánh Hòa đã rà soát các quy định của pháp luật, hướng dẫn của Trung ương và phân cấp, phân quyền cho UBND cấp xã 7 lĩnh vực chính gồm: Nội vụ, Tư pháp, Công thương, Nông nghiệp và Môi trường, Y tế, Giáo dục và Đào tạo, Xây dựng. Qua thực tiễn, nhiều nhiệm vụ ở chính quyền cấp xã còn có sự chồng chéo, bỏ sót, chưa rõ chủ thể thực hiện hoặc khó thực hiện trên thực tế.

Ở lĩnh vực xây dựng, Bộ Xây dựng có Văn bản số 9600/BXD-KTQLXD về việc thẩm quyền về giấy phép xây dựng (thay thế Văn bản số 9516/BXDKTQLXD ngày 05/9/2025). Tuy nhiên, văn bản hướng dẫn của Bộ Xây dựng chỉ là văn bản hành chính, không phải là văn bản quy phạm pháp luật. Bên cạnh đó, Nghị định số 140/2025/NĐ-CP chưa phân định rõ việc cấp giấy phép xây dựng đối với dự án qua địa bàn hành chính liên xã (từ 2 đơn vị hành chính cấp xã trở lên) nên địa phương đang gặp khó khăn trong việc phân cấp hoặc ủy quyền cấp Giấy phép xây dựng theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15 và các văn bản pháp luật liên quan khác…

Trên thực tế, UBND cấp xã là cấp trực tiếp quản lý địa bàn, quản lý hiện trạng sử dụng đất, dân cư và tình hình khai thác tài nguyên tại cơ sở. Tuy nhiên, Luật Địa chất và khoáng sản chưa quy định cụ thể, đầy đủ trách nhiệm quản lý nhà nước về khoáng sản của UBND cấp xã theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Khánh Hòa phải căn cứ vào Điều 35 Luật Tổ chức chính quyền địa phương để hướng dẫn UBND cấp xã thực hiện nhiệm vụ quản lý khoáng sản theo thẩm quyền.

Ông Nguyễn Minh Thư, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Khánh Hòa cho biết, khó khăn lớn nhất hiện nay là hệ thống pháp luật chuyên ngành khoáng sản đang trong giai đoạn chuyển tiếp để thích ứng với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Một số nội dung về phân công, phân cấp trách nhiệm quản lý tại cơ sở chưa được quy định cụ thể, đồng bộ với tổ chức bộ máy mới.

Cũng theo ông Nguyễn Minh Thư, những vấn đề thực tiễn phát sinh rất nhanh, nhất là trong lĩnh vực đất đai, môi trường, nông nghiệp hay đầu tư. Thế nhưng quá trình hướng dẫn, sửa đổi quy định đôi khi còn chậm so với yêu cầu thực tiễn. Vì vậy, đặt ra yêu cầu cần thiết đổi mới phương thức xây dựng pháp luật theo hướng nhanh hơn, linh hoạt hơn và sát thực tiễn hơn để kịp thời điều chỉnh, tháo gỡ khi gặp khó khăn, vướng mắc.

Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, UBND cấp xã còn nhận thấy hạn chế về năng lực quản lý đối với một số công việc: Thẩm định quy hoạch trong phạm vi khu chức năng (khu kinh tế, khu công nghiệp); đo lường, quản lý Nhà nước về chất lượng sản phẩm; kiểm tra an toàn thực phẩm đối với các cơ sở kinh doanh nông, lâm, thủy sản; quản lý giết mổ gia súc, gia cầm nhỏ lẻ… Một số nhiệm vụ chuyên môn được phân cấp cho cấp xã nhưng chưa có hướng dẫn cụ thể về quy trình thực hiện. Các quy định pháp luật và hướng dẫn chuyên ngành chưa đồng bộ; cơ chế phối hợp giữa các cơ quan chuyên môn cấp tỉnh với cấp xã chưa thống nhất, gây lúng túng trong xử lý công việc.

Bà Trần Thị Lệ Huyền, Chủ tịch UBND xã Suối Dầu kiến nghị, nên phân cấp cho UBND cấp xã quản lý, xác nhận các hoạt động thu hồi khoảng sản; đăng ký thu hồi khoảng sản từ cải tạo đất; cho phép cải tạo đất nông nghiệp của hộ gia đình để thuận lợi trong canh tác…

Theo Sở Tư pháp tỉnh Khánh Hòa, quy định tại khoản 2 Điều 12 của Luật Tổ chức chính quyền địa phương: “Việc phân cấp phải được quy định trong văn bản quy phạm pháp luật của cơ quan, cá nhân phân cấp”. Vì vậy, các cơ quan chuyên môn có trách nhiệm tham mưu cơ quan có thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật về phân cấp theo trình tự, thủ tục quy định. Sở Tư pháp là cơ quan có trách nhiệm thẩm định văn bản quy phạm pháp luật theo đề nghị của cơ quan chuyên môn theo quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật và các văn bản hướng dẫn thi hành.

Hệ lụy và rủi ro pháp lý

Những “khoảng trống” kể trên cho thấy hệ thống pháp luật chưa theo kịp việc phân cấp, phân quyền của mô hình chính quyền địa 2 cấp. Điều này dễ khiến ách tắc thủ tục hành chính. Bên cạnh đó, tăng rủi ro pháp lý cho cán bộ, từ đó cần nâng cấp các hướng dẫn hành chính thành quy phạm pháp luật.

Là người có nhiều kinh nghiệm nghiên cứu các thủ tục pháp lý liên quan đến lĩnh vực hành chính, ông Đoàn Minh Long, Ủy viên Ban pháp chế HĐND tỉnh, Hội thẩm Tòa án nhân dân tỉnh Khánh Hòa phân tích, văn bản 9600/BXD-KTQLXD là văn bản hành chính do Bộ Xây dựng ban hành, không phải văn bản quy phạm pháp luật theo định nghĩa tại Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật. Điều này tạo ra nhiều hệ lụy pháp lý. Cụ thể, việc chỉ có văn bản hành chính thay vì văn bản quy phạm pháp luật làm cơ sở cho thẩm quyền cấp phép xây dựng có thể bị tuyên bố vô hiệu hoặc không có hiệu lực pháp lý khi có tranh chấp pháp lý xảy ra. Cán bộ cấp xã thực hiện việc cấp phép xây dựng dựa trên văn bản hành chính không có hiệu lực pháp lý có thể bị xử lý kỷ luật hành chính theo Luật Tố tụng hành chính.

“Để tránh rủi ro về trách nhiệm pháp lý do sai sót trong quá trình xử lý hồ sơ, cán bộ cấp xã nên tìm hiểu rõ quy định pháp luật liên quan để nắm vững thẩm quyền và trách nhiệm pháp lý. Khi có thắc mắc về quy trình cấp phép xây dựng, nên liên hệ với cơ quan cấp trên để được hướng dẫn rõ ràng. Trong quá trình xử lý hồ sơ, ghi chép lại mọi thông tin, hồ sơ và kết quả xử lý để có cơ sở chứng minh nếu có khiếu kiện, tranh chấp…”, ông Đoàn Minh Long khuyến cáo.

Một vấn đề cần quan tâm nữa là năng lực đội ngũ cán bộ thực thi pháp luật ở cơ sở phải sáng tạo, linh hoạt, hạn chế xuất hiện tình trạng tâm lý sợ sai, ngại quyết định vì lo vượt thẩm quyền hoặc chưa có quy định cụ thể. Vì vậy, bên cạnh hoàn thiện thể chế, cần có cơ chế bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung.

Theo Thạc sĩ Hoàng Ngọc Đạo, Trưởng Khoa lý luận cơ sở, Trường Chính trị tỉnh Khánh Hòa, mọi quy trình, kết quả xử lý thủ tục hành chính nên công khai trên cổng thông tin để người dân giám sát trực tiếp, đảm bảo quyền lực được sử dụng đúng mục đích. Điểm cốt lõi nữa, khi cấp xã được trao quyền và nguồn lực, người đứng đầu cấp xã phải chịu trách nhiệm cuối cùng về kết quả phục vụ người dân trên địa bàn…

Trong bài phát biểu chỉ đạo Hội nghị toàn quốc quán triệt, triển khai thực hiện Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị “đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới” tháng 5/2025, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh: “Triển khai quyết liệt nội dung Nghị quyết 18-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương “một số vấn đề về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả”; xây dựng chính quyền địa phương 2 cấp; sắp xếp lại đơn vị hành chính để “cất cánh”...”.

Người đứng đầu Đảng ta khẳng định: Công tác xây dựng và thi hành pháp luật phải trở thành nhiệm vụ trọng tâm, thường xuyên của toàn Đảng, toàn hệ thống chính trị, gắn liền mật thiết với yêu cầu phát triển nhanh, bền vững đất nước. Đồng thời, pháp luật phải đồng bộ, khả thi, minh bạch, ổn định, lấy thực tiễn phát triển làm thước đo, đồng thời có tính dự báo cao, chủ động dẫn dắt sự phát triển chứ không chỉ chạy theo điều chỉnh. Trên quan điểm đó, một trong những nhiệm vụ trọng tâm đặt ra là: hoàn thiện thể chế trong các lĩnh vực then chốt như tổ chức bộ máy nhà nước tinh gọn, hiệu quả.

Bài 2: 'Thách thức' năng lực của chính quyền cấp xã