NATO trước bước ngoặt lịch sử

Theo tờ El Pais, cuộc xung đột Nga - Ukraine và những nghi ngờ ngày càng lớn về cam kết an ninh của Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump đang thúc đẩy châu Âu bước vào đợt tái vũ trang lớn nhất kể từ sau Chiến tranh Lạnh. Không chỉ tăng mạnh chi tiêu quốc phòng, các nước châu Âu còn phải chuẩn bị cho một NATO với vai trò của Mỹ có thể không còn như trước.

Sau hơn ba thập niên cắt giảm ngân sách quân sự để tập trung phát triển kinh tế, châu Âu đang đảo ngược xu hướng. Cuộc xung đột Nga - Ukraine, cùng với những cảnh báo ngày càng rõ ràng về nguy cơ an ninh từ phía Đông và sự thay đổi trong chính sách của Washington, buộc các nước châu Âu phải đầu tư mạnh trở lại cho quốc phòng.

Theo giới phân tích, đây không chỉ là quá trình tăng cường vũ khí mà còn là sự thay đổi sâu sắc trong cấu trúc an ninh của châu Âu và tương lai của NATO.

Một trong những động lực lớn nhất là cách tiếp cận của Tổng thống Mỹ Donald Trump đối với liên minh quân sự này. Trong nhiều tháng qua, ông Trump liên tục chỉ trích các đồng minh châu Âu chưa chia sẻ đầy đủ gánh nặng quốc phòng, đồng thời nhiều lần đặt câu hỏi về vai trò của Mỹ trong việc bảo đảm an ninh cho châu Âu.

Những vấn đề này được dự báo sẽ trở thành chủ đề trọng tâm tại Hội nghị Thượng đỉnh NATO diễn ra ở Ankara (Thổ Nhĩ Kỳ) trong hai ngày 7-8/7. Hội nghị không chỉ xem xét mức chi tiêu quốc phòng của các nước thành viên mà còn được coi là phép thử đối với tương lai của liên minh sau 77 năm tồn tại. 

Sức ép càng gia tăng khi chính quyền Mỹ thông báo sẽ rà soát toàn bộ sự hiện diện quân sự tại châu Âu trong vòng 6 tháng tới. Động thái này làm dấy lên lo ngại Washington có thể tiếp tục cắt giảm lực lượng đồn trú và chuyển trọng tâm chiến lược sang khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.

Theo ông Jamie Shea, cựu quan chức cấp cao của NATO, châu Âu cần chấp nhận thực tế rằng mô hình liên minh dựa chủ yếu vào sức mạnh quân sự của Mỹ sẽ khó có thể duy trì như trước.

Ông cho rằng NATO cần chuyển dần sang mô hình trong đó châu Âu giữ vai trò trung tâm hơn về chỉ huy, lực lượng và hoạch định chiến lược. Mỹ vẫn có thể tiếp tục tham gia, nhưng không còn là nền tảng duy nhất bảo đảm an ninh cho lục địa.

Dự thảo tuyên bố của Hội nghị Ankara cũng phản ánh xu hướng này khi nhấn mạnh mục tiêu xây dựng "một châu Âu mạnh hơn trong một NATO mạnh hơn".

Châu Âu tăng tốc lấp khoảng trống quốc phòng

Trong khi kêu gọi châu Âu gánh vác nhiều trách nhiệm hơn, Washington cũng bắt đầu điều chỉnh sự hiện diện quân sự tại lục địa này.

Theo nhiều nguồn tin trong NATO, Mỹ đã thông báo kế hoạch cắt giảm đáng kể lực lượng có thể triển khai tới châu Âu trong trường hợp xảy ra khủng hoảng. Quy mô máy bay chiến đấu và máy bay ném bom chiến lược sẽ giảm, trong khi một số năng lực như tàu khu trục, tàu ngầm và lực lượng hỗ trợ cũng bị thu hẹp. Chính quyền Mỹ đồng thời rút khoảng 5.000 binh sĩ khỏi Đức và tạm dừng kế hoạch triển khai tên lửa Tomahawk tại nước này.

Theo bà Liana Fix, chuyên gia thuộc Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Mỹ (CFR), điều đáng lo ngại là việc Mỹ giảm hiện diện và yêu cầu châu Âu tăng cường năng lực quốc phòng đang diễn ra cùng lúc. Khoảng thời gian từ khi Washington rút bớt lực lượng đến khi châu Âu đủ sức thay thế có thể trở thành giai đoạn dễ tổn thương nhất của NATO trong nhiều thập niên.

Áp lực từ cuộc xung đột Nga - Ukraine đã khiến các nước châu Âu thay đổi tư duy quốc phòng. Nếu sau Chiến tranh Lạnh, nhiều nước liên tục cắt giảm ngân sách quân sự để tập trung cho phát triển kinh tế, thì nay xu hướng này đã đảo ngược.

Tháng 6/2025, dưới sức ép từ Tổng thống Trump, hầu hết các thành viên NATO đã nhất trí hướng tới mục tiêu dành 5% GDP cho quốc phòng và an ninh vào năm 2035. Đây được coi là bước ngoặt quan trọng trong chính sách quốc phòng của liên minh.

Theo số liệu mới nhất của NATO, chi tiêu quốc phòng của các thành viên châu Âu và Canada trong năm 2025 tăng 20% so với năm trước, mức tăng lớn nhất kể từ năm 1953. Tổng ngân sách quốc phòng của nhóm này vượt 574 tỷ USD, trong khi tổng chi tiêu của toàn NATO tiến sát 1.600 tỷ USD.

Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng tiền bạc chỉ là một phần của bài toán.

Điều châu Âu thiếu không chỉ là vũ khí hay binh sĩ mà còn là các năng lực cốt lõi do Mỹ lâu nay đảm nhiệm, như hệ thống tình báo, giám sát, trinh sát, vệ tinh quân sự, chỉ huy - kiểm soát và chia sẻ dữ liệu tác chiến. Nếu Washington tiếp tục thu hẹp vai trò, châu Âu sẽ phải tự xây dựng những năng lực này, một quá trình đòi hỏi nhiều năm và nguồn lực rất lớn.

Hướng tới một NATO mang dấu ấn châu Âu

Ông Ruben Stewart, chuyên gia của Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS), nhận định mục tiêu của châu Âu không chỉ là tăng quy mô quân đội mà còn phải xây dựng khả năng tự phát hiện mục tiêu, tự ra quyết định, tự tiến hành tác chiến và tự duy trì các chiến dịch quân sự trên toàn chiến trường.

Theo ông Jamie Shea, điều mà ông Trump làm là buộc châu Âu đối mặt với một thực tế đã tồn tại từ lâu: lục địa này cần xây dựng một nền quốc phòng có tính tự chủ cao hơn.

Ông đề xuất NATO từng bước chuyển giao nhiều vị trí chỉ huy cho các sĩ quan châu Âu, đồng thời tăng cường vai trò điều phối của các cường quốc quân sự như Pháp, Đức, Anh, Italy và Ba Lan. Song song với đó, Liên minh châu Âu cần đẩy mạnh hợp tác trong phát triển công nghiệp quốc phòng, chuẩn hóa trang bị và giảm tình trạng mỗi nước theo đuổi một hệ thống vũ khí riêng.

Theo ông Shea, trước đây châu Âu kỳ vọng có thể từng bước đạt được quyền tự chủ chiến lược trong vòng hai hoặc ba thập niên. Tuy nhiên, những thay đổi trong chính sách của Washington đang buộc quá trình này phải được rút ngắn xuống chỉ còn khoảng 10 năm.

Giới quan sát cho rằng cuộc tái vũ trang hiện nay không đơn thuần là phản ứng trước cuộc xung đột Nga - Ukraine mà còn phản ánh sự thay đổi lâu dài trong tư duy an ninh của châu Âu. Nếu trước đây NATO được xây dựng trên giả định rằng Mỹ sẽ luôn là "lá chắn" của lục địa, thì nay các nước châu Âu buộc phải chuẩn bị cho một tương lai trong đó họ phải tự gánh vác nhiều hơn trách nhiệm bảo vệ chính mình.