Lợi thế "xanh"

Không chỉ được kỳ vọng trở thành trung tâm logistics, sản xuất và thương mại quốc tế mới của TP. Hồ Chí Minh, FTZ Cái Mép Hạ còn mang trong mình một đặc điểm hiếm thấy ở nhiều khu thương mại tự do trên thế giới: phát triển kinh tế gắn với bảo tồn hệ sinh thái tự nhiên.

Theo quy hoạch, trong tổng diện tích hơn 3.800 ha của FTZ Cái Mép Hạ có hơn 147 ha rừng ngập mặn hiện hữu được định hướng bảo tồn, phát huy giá trị sinh thái và nghiên cứu phát triển thành khu dự trữ tín chỉ carbon. Bên cạnh đó, các phía tiếp giáp với FTZ Cái Mép Hạ như bên kia sông Thị Vải - Cái Mép là vùng dự trữ sinh quyển thế giới Cần Giờ với những cánh rừng ngập mặn trải dài hàng chục nghìn héc-ta. Phía Đông Nam là xã đảo Long Sơn, nơi vẫn còn lưu giữ hệ sinh thái rừng ngập mặn tự nhiên bao quanh các cửa sông, kênh rạch. Phía Tây là luồng hàng hải Cái Mép - Thị Vải nối thẳng ra vịnh Gành Rái và Biển Đông.

Giữa không gian sinh thái ấy, một hệ thống hạ tầng cảng biển và logistics quy mô lớn đã hình thành bao gồm các cảng container nước sâu quốc tế như CMIT, TCTT, SSIT và Gemalink đang khai thác hiệu quả các tuyến vận tải trực tiếp đi châu Âu và Bắc Mỹ. Phía sau là các khu công nghiệp Phú Mỹ 1, Phú Mỹ 2, Phú Mỹ 3, Cái Mép cùng mạng lưới kho bãi, dịch vụ logistics và công nghiệp phụ trợ.

Từ trên cao nhìn xuống, FTZ Cái Mép Hạ nằm ở nơi giao thoa giữa những cánh rừng ngập mặn xanh ngắt của Long Sơn, vùng dự trữ sinh quyển Cần Giờ và tuyến hàng hải quốc tế tấp nập tàu thuyền ra vào vịnh Gành Rái. Theo báo cáo kỹ thuật của tổ chức tư vấn quốc tế hàng đầu Roland Berger, vịnh Gành Rái là cửa ngõ hàng hải sầm uất bậc nhất phía Nam với hơn 50.000 lượt tàu biển qua lại hàng năm, trong đó có gần 5.000 lượt tàu container siêu lớn trọng tải trên 80.000 tấn đến 233.000 tấn (sức chở 24.000 TEU).

Ít nơi nào ở Việt Nam và ngay cả thế giới hội tụ cùng lúc ba lợi thế lớn như vậy: cửa ngõ biển quốc tế, trung tâm công nghiệp - logistics và không gian sinh thái đặc sắc. Đây được xem là một lợi thế "xanh" đặc biệt khi phần lớn các FTZ lớn trên thế giới hình thành trên những khu vực cảng biển có mật độ xây dựng rất cao, quỹ đất dành cho sinh thái tự nhiên hạn chế.

Trong bối cảnh các thị trường lớn như Liên minh châu Âu (EU), Hoa Kỳ, Nhật Bản ngày càng áp dụng các tiêu chuẩn phát triển bền vững, giảm phát thải carbon đối với hàng hóa nhập khẩu, việc sở hữu một không gian sinh thái tự nhiên ngay trong khu quy hoạch không chỉ mang ý nghĩa môi trường mà còn tạo ra lợi thế cạnh tranh dài hạn cho FTZ Cái Mép Hạ.

Tầm nhìn này phù hợp với định hướng phát triển xanh mà TP. Hồ Chí Minh đang theo đuổi theo Nghị quyết số 24-NQ/TW ngày 7/10/2022 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh vùng Đông Nam Bộ đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 và các chương trình hành động về tăng trưởng xanh, chuyển đổi năng lượng, kinh tế tuần hoàn.

Không dừng lại ở bảo tồn rừng ngập mặn, FTZ Cái Mép Hạ còn được định hướng trở thành khu thương mại tự do ứng dụng công nghệ số và tiêu chuẩn môi trường tiên tiến. Các doanh nghiệp tham gia sẽ phải từng bước thích ứng với các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, giảm phát thải, sử dụng năng lượng sạch, quản trị số trong sản xuất và logistics.

Đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Khi các tiêu chuẩn xanh dần trở thành "giấy thông hành" bắt buộc của thương mại quốc tế, việc hình thành một FTZ vận hành theo các chuẩn mực mới sẽ giúp doanh nghiệp nội địa nâng cao năng lực cạnh tranh ngay trên sân nhà.

GS. TS. Lê Thanh Hải, Viện trưởng Viện Môi trường và Tài nguyên (Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh) cho biết, xu hướng phát triển hiện nay không còn là tăng trưởng bằng mọi giá mà là tăng trưởng xanh và phát thải thấp. Vì vậy, ngay từ đầu, Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ cần triển khai theo mô hình cảng xanh, logistics xanh và công nghiệp sinh thái.

Đây là cơ hội để TP. Hồ Chí Minh xây dựng một cực tăng trưởng mới nhưng theo tiêu chuẩn phát triển bền vững của thế giới, ứng dụng năng lượng sạch, kinh tế tuần hoàn, số hóa quản lý và giảm phát thải carbon trong toàn bộ chuỗi logistics. Nếu làm tốt, Cái Mép Hạ không chỉ là trung tâm logistics quốc tế mà còn có thể trở thành hình mẫu phát triển kinh tế biển xanh của Việt Nam trong nhiều thập niên tới.

Tăng sức hút đầu tư

Các khu thương mại tự do thành công trên thế giới thường đóng vai trò như những "thỏi nam châm" thu hút dòng vốn đầu tư chất lượng cao nhờ môi trường kinh doanh thông thoáng, hạ tầng đồng bộ và khả năng kết nối thị trường toàn cầu. Với lợi thế sở hữu cụm cảng nước sâu Cái Mép - Thị Vải, một trong số ít cảng trên thế giới có thể tiếp nhận tàu container trọng tải trên 200.000 tấn đi thẳng tới châu Âu và Bắc Mỹ, FTZ Cái Mép Hạ đang có điều kiện để tham gia cuộc cạnh tranh này.

PGS TS Phạm Văn Song - Hiệu trưởng Trường Đại học quốc tế Miền Đông nhận định, nếu kết hợp hiệu quả năm yếu tố: cảng nước sâu quốc tế, kết nối đa phương thức, thể chế vượt trội, hệ sinh thái tài chính – logistics và phát triển xanh, FTZ Cái Mép Hạ hoàn toàn có tiềm năng trở thành trung tâm trung chuyển, chế biến, phân phối và điều hành chuỗi cung ứng mới của khu vực châu Á – Thái Bình Dương, trở thành hạt nhân cho chiến lược phát triển quốc gia biển mạnh của Việt Nam trong thế kỷ XXI.

Trong chiến lược phát triển mới của TP. Hồ Chí Minh, FTZ Cái Mép Hạ được xem là một mắt xích quan trọng liên kết với Trung tâm Tài chính quốc tế tại TP. Hồ Chí Minh. Khi đó, hàng hóa lưu chuyển qua Cái Mép Hạ không chỉ vận chuyển đơn thuần mà còn được hỗ trợ bởi các dịch vụ tài chính hiện đại như tài trợ thương mại, bảo lãnh thanh toán, bảo hiểm hàng hải, quản trị rủi ro chuỗi cung ứng và các sản phẩm tài chính chuyên biệt cho hoạt động xuất nhập khẩu.

Giới chuyên gia gọi đây là mô hình kết hợp giữa "dòng hàng" và "dòng tiền" – yếu tố làm nên thành công của nhiều trung tâm thương mại và cảng biển quốc tế trên thế giới. Khi hàng hóa được giao dịch, tài trợ và bảo hiểm ngay trong cùng một hệ sinh thái, giá trị gia tăng tạo ra sẽ lớn hơn rất nhiều so với hoạt động logistics đơn thuần.

Sự hình thành FTZ Cái Mép Hạ cũng được kỳ vọng tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ đối với môi trường đầu tư của TP. Hồ Chí Minh. Việc triển khai thành công mô hình này sẽ là minh chứng cho năng lực điều hành, cải cách thể chế và khả năng cạnh tranh quốc tế của thành phố trong giai đoạn phát triển mới.

Xa hơn, FTZ Cái Mép Hạ còn được xem là "bài kiểm tra thực tế" cho chiến lược phát triển các khu thương mại tự do tiếp theo của TP. Hồ Chí Minh tại Cần Giờ, An Bình và Bàu Bàng. Khi mạng lưới các FTZ được hình thành, kết nối với hệ thống cảng biển, sân bay quốc tế Long Thành, đường sắt và các trung tâm công nghiệp lớn, thành phố sẽ từng bước xây dựng được một không gian kinh tế tích hợp có quy mô hàng đầu khu vực.

Phó Chủ tịch UBND TP. Hồ Chí Minh Nguyễn Công Vinh cho biết, Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ là một trong những dự án chiến lược mang tính đột phá của TP. Hồ Chí Minh sau khi mở rộng không gian phát triển. Khu thương mại tự do sẽ tạo ra động lực tăng trưởng mới cho thành phố, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, thu hút dòng vốn đầu tư chất lượng cao, đồng thời khẳng định vai trò của TP. Hồ Chí Minh là cửa ngõ giao thương quốc tế hàng đầu của Việt Nam và khu vực.

Từ những bãi bồi ven sông năm nào, Cái Mép - Thị Vải đã trở thành một thương cảng sầm uất và tại đây, một trung tâm thương mại tự do hiện đại - FTZ Cái Mép Hạ đang được đặt kỳ vọng trở thành cực tăng trưởng mới của TP. Hồ Chí Minh trong tương lai không xa. Nơi đây không chỉ mở thêm một cánh cửa ra biển lớn mà còn mở ra cơ hội để thành phố khẳng định vị thế trung tâm kinh tế, logistics và tài chính quốc tế hàng đầu trong kỷ nguyên phát triển mới.