Theo truyền thông châu Âu, nguy cơ khủng hoảng lương thực và di cư đã trở thành chủ đề đáng lo ngại tại cuộc họp của các ngoại trưởng Liên minh châu Âu (EU) ở Ireland hôm 2/9, trong bối cảnh nhiều nước kêu gọi thiết lập lệnh ngừng bắn ngay lập tức tại Biển Đen.

Đại diện cấp cao EU về chính sách đối ngoại Kaja Kallas cảnh báo các cuộc tấn công của Nga nhằm vào tàu chở ngũ cốc có thể gây ra một cú sốc mới đối với an ninh lương thực toàn cầu.

Ngoại trưởng Bỉ Maxime Prevot kêu gọi các nước phối hợp tìm giải pháp, đồng thời cảnh báo về ba hệ quả có thể xảy ra: nguồn thu ngân sách của Ukraine suy giảm, khủng hoảng lương thực lan rộng tại châu Phi và dòng người di cư quy mô lớn hướng tới châu Âu gia tăng.

Theo ông Prevot, việc vận chuyển ngũ cốc và năng lượng qua Biển Đen bị đình trệ không phải vấn đề mà châu Âu có thể đứng ngoài quan sát.

Cảng biển tê liệt, nông sản tồn đọng

Kể từ tháng 7, Nga tăng cường tấn công các cảng và tàu thuyền của Ukraine trên Biển Đen, khiến Kiev gặp nhiều khó khăn trong việc xuất khẩu ngũ cốc sang các thị trường như Ai Cập, Algeria, Tunisia, Yemen và Indonesia. Ukraine cũng đáp trả bằng các cuộc tập kích bằng máy bay không người lái và tên lửa nhằm vào tàu cùng các đầu mối hậu cần của Nga.

Căng thẳng leo thang đúng vào thời điểm Ukraine bước vào giai đoạn cao điểm thu hoạch, khiến một lượng lớn ngô, lúa mạch và lúa mì bị ùn ứ trong nước.

Trước khi các cuộc tấn công tái diễn, mỗi tháng Ukraine xuất khẩu khoảng 6 triệu tấn nông sản và thép qua ba cảng Odessa, Chornomorsk và Pivdenny. Hiện nước này chỉ có thể vận chuyển khoảng 4,5 triệu tấn bằng những tuyến đường thay thế do các hãng vận tải e ngại hành trình nguy hiểm trên biển.

Tuy nhiên, các tuyến đường này, còn được gọi là hành lang đoàn kết, không còn được hưởng cơ chế miễn thuế sau khi EU chấm dứt ưu đãi trước sức ép từ một số nước Đông Âu. Tuyến nối Ukraine với cảng Constanta của Romania qua sông Danube cũng bị ảnh hưởng bởi đợt hạn hán nghiêm trọng.

Ngoại trưởng Romania Oana-Silvia Toiu cho biết Bucharest đã thảo luận với Kiev về các phương án hậu cần nhằm tăng lượng hàng trung chuyển. Bà nhấn mạnh tuyến đường qua Romania có vai trò quan trọng trong việc duy trì khả năng tiếp cận ngũ cốc với giá hợp lý tại Trung Đông và châu Phi.

Ngoại trưởng Ukraine Andrii Sybiha cho rằng các tuyến thay thế không thể bù đắp hoàn toàn năng lực xuất khẩu bằng đường biển, đồng thời kêu gọi các nước châu Âu gây sức ép để Nga chấp nhận ngừng bắn toàn diện tại Biển Đen.

Sức ép tài chính và làn sóng di cư

Hoạt động tại các cảng gần như đình trệ đang đẩy chi phí vận tải lên cao, kéo giá nông sản trong nước xuống thấp và làm gia tăng nguy cơ phá sản đối với nông dân Ukraine khi mùa gieo trồng mới bắt đầu. Các kho chứa cũng không đủ sức tiếp nhận lượng nông sản tồn đọng, trong khi ngành thép chịu tác động tương tự.

Việc xuất khẩu suy giảm còn đe dọa làm trầm trọng thêm khoản thiếu hụt ngân sách 23 tỷ euro mà Ukraine đã đề nghị các đồng minh hỗ trợ bù đắp. Các nước EU đang cân nhắc giải ngân sớm một phần khoản vay hỗ trợ trị giá 90 tỷ euro vốn dành cho năm 2027, nhưng điều này có thể khiến nguồn lực cho năm sau bị thiếu hụt.

Một số nước muốn khôi phục đề xuất sử dụng 210 tỷ euro tài sản Nga đang bị phong tỏa. Tuy nhiên, Ủy ban châu Âu vẫn thận trọng, trong khi Bỉ, quốc gia nắm giữ phần lớn số tài sản này, kiên quyết phản đối.

Ngoài những thiệt hại đối với Ukraine, tình trạng thiếu ngũ cốc có thể đẩy lạm phát tăng cao tại các nước đang phát triển, làm gia tăng bất mãn xã hội và thúc đẩy dòng người di cư tới châu Âu.

Những lo ngại này càng lớn sau cuộc khủng hoảng tại Ceuta, nơi hơn 80.000 người từ Maroc vượt biên vào lãnh thổ Tây Ban Nha. Trong bối cảnh dư luận châu Âu ngày càng mệt mỏi với cuộc chiến, các quan chức EU lo Nga có thể lợi dụng sức ép lương thực và di cư để làm suy yếu sự ủng hộ dành cho Ukraine.