Theo bà Phạm Thị Minh Hiếu, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật thành phố Cần Thơ, mục tiêu trọng tâm là đánh giá mức độ áp dụng quy trình sản xuất tại các đơn vị đã đăng ký. Mỗi đơn vị huy động khoảng 50 nông dân tham gia để đảm bảo quy trình diễn ra liên tục, bám sát phương pháp đánh giá chính xác tại cơ sở. Trong năm 2026, Cần Thơ triển khai thí điểm chương trình này với 30 hợp tác xã, quy mô diện tích hơn 8.000 ha và thu hút trên 5.200 hộ nông dân tham gia.

Hoạt động này nhằm kiểm tra thực tế năng lực áp dụng quy trình của bà con nông dân, đồng thời nhận diện rõ những thuận lợi và khó khăn cốt lõi trong quá trình thực hiện. Trên cơ sở kết quả đánh giá, Chi cục sẽ tổng hợp để đưa ra các kiến nghị, đề xuất cụ thể gửi đến các cơ quan chuyên môn và viện nghiên cứu, nhằm kịp thời điều chỉnh, hoàn thiện quy trình sản xuất sao cho phù hợp với thực tiễn và đáp ứng hiệu quả nhu cầu sản xuất của bà con nông dân.

Điểm đột phá của chương trình lần này là việc thay thế phương pháp ghi chép, điều tra thủ công (viết nhật ký sản xuất) bằng ứng dụng di động (App) và công cụ ViRiCert do các chuyên gia Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI) thiết kế dựa trên thực tế đồng ruộng. Quy trình này được thực hiện minh bạch qua 3 cấp độ: nông dân tự đánh giá, hợp tác xã đánh giá nội bộ và đơn vị độc lập (bên thứ ba) tiến hành thẩm định.

Việc chấm điểm (thang điểm từ 0 đến 3) được thực hiện hoàn toàn trên ứng dụng di động ViRiCert. Theo đó, nông dân sẽ đạt điểm tối đa (3 điểm) nếu quản lý ngập nước trước vụ liên tục đúng 30 ngày, sử dụng giống lúa xác nhận rõ nguồn gốc, sạ thưa với mật độ chuẩn từ 80 đến 100 kg/ha và thực hiện rút nước khô xen kẽ giữa vụ từ 1 đến 3 lần. Ngược lại, các trường hợp để nước ngập kéo dài quá 60 ngày hoặc duy trì thói quen sạ dày (lên đến 200 kg/ha) sẽ không đạt chuẩn và bị chấm điểm liệt (0 điểm).

Việc số hóa giúp chuẩn hóa dữ liệu sản xuất ngay từ nông hộ, minh bạch hóa quá trình canh tác và tạo nền tảng vững chắc cho hệ thống đo đạc - báo cáo - thẩm định (MRV). Đây là cơ sở then chốt để phục vụ cấp chứng nhận "Gạo Việt Xanh, phát thải thấp".

Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Cần Thơ Nguyễn Thị Giang nhấn mạnh, cốt lõi của chương trình là thay đổi hoàn toàn phương thức sản xuất: không chỉ tăng năng suất mà phải tăng giá trị, giảm chi phí và giảm phát thải. Thay vì sản xuất đơn lẻ, nông dân cần tổ chức theo chuỗi, có truy xuất nguồn gốc và chứng nhận dựa trên nền tảng khoa học công nghệ.

Bà Nguyễn Thị Giang đề nghị các cơ quan chuyên môn hướng dẫn theo tinh thần "cầm tay chỉ việc", đồng thời kêu gọi nông dân mạnh dạn thay đổi tập quán, tiếp cận công nghệ mới vì lợi ích lâu dài. Đây chính là cơ hội lớn để Cần Thơ tái định vị ngành lúa gạo từ truyền thống sang sản xuất xanh và có trách nhiệm.

Trước đó, Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật thành phố Cần Thơ đã tổ chức buổi tập huấn đánh giá mức độ thực hành canh tác lúa đáp ứng tiêu chí chứng nhận "Gạo Việt Xanh", phát thải thấp và định hướng cấp mã số vùng trồng cho cán bộ Chi cục, các doanh nghiệp, hợp tác xã trên địa bàn.

Sau khi triển khai đánh giá mức độ thực hành canh tác lúa đáp ứng tiêu chí chứng nhận "Gạo Việt xanh, phát thải thấp” tại 11 hợp tác xã đầu tiên, bà Trần Thị Kim Thúy, Phó Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật thành phố Cần Thơ cho biết, xét theo cấp độ cá nhân, mức độ tuân thủ quy trình kỹ thuật của bà con nông dân tại 11 hợp tác xã ghi nhận những tín hiệu tương đối khả quan.

Cụ thể, có 52% số hộ nông dân đã đạt chuẩn Mức 2 (áp dụng chính xác quy trình Đề án 1 triệu ha lúa), 31% đạt Mức 1 (canh tác theo hướng đề án nhưng chưa đạt chuẩn cấp chứng nhận) và chỉ còn 11% thuộc Mức 0 (hoàn toàn không tuân thủ). Trong các tiêu chí kỹ thuật, hoạt động quản lý nước giữa vụ đạt kết quả xuất sắc nhất với 85% nông dân thực hiện rút nước từ 2 lần trở lên và không còn tình trạng để ruộng ngập suốt vụ.

Ngược lại, quản lý rơm rạ vẫn là một điểm nghẽn lớn khi tỷ lệ đốt rơm trực tiếp trên đồng ruộng còn cao, chiếm tới 35% - đây là hành vi bị tính điểm liệt trong quy trình xét duyệt. Đối với phần rơm còn lại, có 60% được bà con thu gom ra khỏi ruộng và 5% được xử lý bằng biện pháp vùi rơm.

Theo bà Trần Thị Kim Thúy, mặc dù, kết quả tuân thủ ở cấp độ cá nhân đạt tỷ lệ khá cao, nhưng khi tổng hợp để đánh giá trên quy mô toàn hợp tác xã, bức tranh chung lại chưa đạt như mong muốn. Tỷ lệ hợp tác xã đạt chuẩn chứng nhận (Mức 2) đạt 18%, trong khi số hợp tác xã đạt Mức 1 chiếm đến 64%. Thực tế này cho thấy sự thống nhất áp dụng kỹ thuật mới của từng thành viên trong hợp tác xã chưa đồng bộ.

“Trong cùng một hợp tác xã, dù phần lớn các hộ thành viên tuân thủ rất tốt, nhưng chỉ cần một vài cá nhân vi phạm các tiêu chí cốt lõi như đốt rơm rạ hay không rút nước đủ số lần, toàn bộ tập thể hợp tác xã đó đều sẽ bị hạ bậc và không đủ điều kiện để đạt tiêu chí của Đề án 1 triệu ha lúa”, bà Thúy nhấn mạnh.

Thành phố Cần Thơ là địa phương được chọn triển khai mô hình thí điểm Đề án 1 triệu ha lúa từ 4/2024. Đến nay, Đề án đã được áp dụng tại 64 xã, phường trên địa bàn thành phố, mục tiêu đến năm 2030 sẽ thu hút 171 hợp tác xã và tổ hợp tác cùng tham gia chuỗi liên kết với 170.000ha diện tích canh tác.