Nhiều ý kiến từ lãnh đạo cơ sở cho rằng bên cạnh việc hoàn thiện cơ chế, chính sách, cần đẩy mạnh đào tạo, bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm; đồng thời tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ nhằm giảm tải áp lực hành chính, nâng cao hiệu quả quản trị và phục vụ người dân trong giai đoạn phát triển mới. Đặc biệt, cán bộ cơ sở cần có khả năng nhận diện khoảng trống pháp lý, xử lý xung đột.

Không phân biệt nhiệm vụ của Đảng, chính quyền hay mặt trận

Bí thư Đảng ủy phường Nghĩa Đô (Hà Nội) Nguyễn Hồng Sơn cho biết, phường cũng đang đối diện với những điểm nghẽn chung của Hà Nội, trong đó nổi lên là áp lực về công tác cán bộ và yêu cầu nâng cao năng lực quản trị ở cấp cơ sở. Phường Nghĩa Đô hiện có khoảng 135.000 dân, thuộc nhóm địa bàn đông dân nhất của Hà Nội, trong khi số lượng công chức trực tiếp chỉ khoảng hơn 100 người. Ngoài quản lý dân cư, địa phương còn phải xử lý khối lượng lớn thủ tục hành chính, quản lý đảng viên, tổ chức Đảng, tổ dân phố cùng nhiều đặc thù dân cư phức tạp do đan xen giữa khu đô thị mới, khu tập thể cũ và làng xóm truyền thống. Theo ông, điều đó khiến yêu cầu quản lý ở cơ sở không chỉ nhiều về số lượng mà còn phức tạp hơn về tính chất công việc.

Ông Nguyễn Hồng Sơn cho biết, nhiều cán bộ tại phường hiện thường xuyên làm việc tới tối muộn, kể cả cuối tuần và ngày nghỉ. Trong các thời điểm triển khai nhiệm vụ lớn của thành phố, gần như toàn bộ hệ thống chính trị cơ sở đều phải vào cuộc liên tục để bảo đảm tiến độ công việc. Theo ông, khó khăn lớn nhất hiện nay là làm sao hài hòa giữa yêu cầu thực tiễn công việc với các quy định, kỷ luật, kỷ cương hành chính. Nếu áp dụng máy móc quy định thì rất khó đáp ứng tiến độ công việc; nhưng nếu buông lỏng kỷ luật sẽ dễ dẫn tới vi phạm. Vì vậy, bài toán đặt ra là vừa phải bảo đảm đúng quy định, vừa phải linh hoạt tổ chức thực hiện để công việc được vận hành thông suốt.

Để giải quyết vấn đề này, phường Nghĩa Đô lựa chọn phương thức phối hợp đồng bộ trong toàn hệ thống chính trị. Theo ông Sơn, những công việc khó, cần xử lý nhanh thì không phân biệt nhiệm vụ của Đảng, chính quyền hay mặt trận, mà tất cả cùng tham gia, cùng bàn và cùng thực hiện để hỗ trợ lẫn nhau, trên tinh thần phục vụ nhân dân và bảo đảm hiệu quả chung.

Dù áp lực công việc lớn, ông Nguyễn Hồng Sơn cho biết điều tích cực là người dân trên địa bàn hiện đồng thuận rất cao với mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Các vấn đề phát sinh đều được nhân dân phản ánh, phối hợp và chia sẻ với chính quyền trong quá trình giải quyết. Đây là yếu tố quan trọng giúp địa phương giữ được sự ổn định và tạo nền tảng để tiếp tục nâng cao chất lượng quản trị cơ sở trong thời gian tới.

Liên quan đến công tác cán bộ, ông Nguyễn Hồng Sơn nhấn mạnh cần có cơ chế xuyên suốt từ trên xuống dưới để đánh giá, quản lý, đào tạo và sử dụng cán bộ hiệu quả hơn. Theo ông, bên cạnh việc tạo điều kiện để cán bộ tự học tập, tự bồi dưỡng nâng cao trình độ, cũng cần có cơ chế sàng lọc đối với những trường hợp không đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ; đồng thời xây dựng chính sách thu hút đội ngũ nhân lực trẻ, được đào tạo bài bản tham gia vào khu vực công.

Đồng tình với nhận định trên, Bí thư Đảng ủy xã Đan Phượng (Hà Nội) Nguyễn Gia Hiển cho biết, hiện đội ngũ cán bộ ở xã Đan Phượng đang đối mặt với nhiều khó khăn, áp lực cả về chuyên môn, năng lực thực tiễn lẫn khối lượng công việc ngày càng lớn. Theo ông Hiển, đội ngũ cán bộ hiện nay được hình thành từ hai nguồn: cán bộ từ cấp huyện chuyển xuống và cán bộ từ các xã cũ sáp nhập chuyển lên. Dù phần lớn đều có trình độ đại học, nhưng vẫn còn bất cập lớn về chuyên ngành đào tạo, nhất là trong bối cảnh Đan Phượng đang phát triển theo định hướng nông thôn gắn với đô thị.

Ông Hiển cho rằng địa phương hiện thiếu nghiêm trọng đội ngũ có chuyên môn sâu về quản lý đô thị, kiến trúc, xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội. Bên cạnh đó, năng lực xử lý công việc, kỹ năng phối hợp nhóm và tác phong làm việc của một bộ phận cán bộ vẫn chưa đáp ứng yêu cầu mới. Một số cán bộ từ cấp xã cũ chuyển lên còn mang tâm lý, lề lối làm việc thụ động, trong khi cán bộ từ cấp huyện chuyển xuống lại phải thích nghi với môi trường công tác mới và phối hợp với bộ máy hợp nhất.

Ông Nguyễn Gia Hiển cho biết, dù địa phương đã triển khai quyết liệt các chủ trương về chuyển đổi số, xây dựng mô hình “bình dân học vụ số”, cải cách thủ tục hành chính và ứng dụng công nghệ trong điều hành, nhưng vẫn còn những khó khăn về hạ tầng số, nền tảng dữ liệu chưa đồng bộ, cũng như trình độ tiếp cận công nghệ của cán bộ chưa đồng đều.

Để nâng cao năng lực cán bộ, giải pháp trước mắt là “vừa làm, vừa học, vừa rèn luyện thông qua công việc thực tiễn”, theo phương châm “cầm tay chỉ việc”. Tuy nhiên, về lâu dài, ông Hiển cho rằng cần có các chương trình đào tạo bài bản, chuyên sâu hơn theo từng lĩnh vực cụ thể như quản lý đô thị, xây dựng, văn hóa, giáo dục, y tế hay triển khai các dự án phát triển kinh tế - xã hội.

Bí thư Đảng ủy xã Đan Phượng đánh giá cao Lớp bồi dưỡng nâng cao năng lực xử lý tình huống do Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh tổ chức, bởi chương trình gắn lý luận với thực tiễn, giúp cán bộ cơ sở có thể vận dụng ngay vào công việc. Đồng thời, kiến nghị Trung ương và thành phố tiếp tục có chính sách đặc thù, nhất là về tiền lương, phụ cấp và đào tạo cán bộ để đội ngũ công chức cơ sở yên tâm công tác, đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.

Nhận diện khoảng trống pháp lý, xử lý xung đột

Bà Trịnh Thị Thu Thủy, Phó Chánh Văn phòng UBND xã Đan Phượng cho rằng, sau một năm triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp, điều dễ nhận thấy nhất là người dân được hưởng lợi nhiều hơn trong quá trình giải quyết công việc hành chính. Theo bà, trước đây chỉ có cán bộ cấp xã trực tiếp gần dân, còn hiện nay cả đội ngũ cán bộ từ cấp huyện chuyển xuống và cán bộ cấp xã đều cùng trực tiếp phục vụ nhân dân. Nhờ đó, nhiều khó khăn, vướng mắc của người dân được giải thích, hướng dẫn và xử lý nhanh hơn; người dân không còn phải đi lại nhiều cấp như trước mà chỉ cần đến cấp xã là có thể được giải quyết công việc.

Phân tích từ thực tiễn tại địa phương, bà Trịnh Thị Thu Thủy cho biết khối lượng công việc hiện nay tăng rất lớn. Những cán bộ có năng lực, làm được việc thì thường phải đảm nhiệm khối lượng công việc nhiều hơn, trong khi vẫn có một bộ phận cán bộ chưa thể tiếp cận ngay yêu cầu công việc mới nên chưa được giao việc tương xứng. Điều này dẫn đến thực tế là người làm được việc phải gánh rất nhiều việc, còn người chưa đáp ứng được thì chưa thể chia sẻ áp lực chung.

Bà Thủy nhấn mạnh, mô hình chính quyền địa phương hai cấp là hướng đi đúng và sẽ phát huy hiệu quả nếu xây dựng được đội ngũ cán bộ tinh gọn nhưng chất lượng, vừa có năng lực chuyên môn, vừa có tinh thần cống hiến phục vụ nhân dân. Theo bà, cần có cơ chế để bảo vệ những cán bộ có năng lực, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung. Đồng thời, Nhà nước cũng cần đẩy mạnh đào tạo, ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số nhằm giảm tải các công việc mang tính cơ học để cán bộ tập trung hơn vào những nhiệm vụ chuyên sâu, phục vụ người dân tốt hơn.

Thạc sĩ Đặng Thị Hoài - Giảng viên Viện Nhà nước và Pháp luật (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) phân tích, cùng với những thay đổi sâu sắc về không gian phát triển, yêu cầu hội nhập và sự phát triển nhanh chóng của khoa học công nghệ, đặc biệt là công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI), đang đặt ra những yêu cầu ngày càng cao đối với đội ngũ cán bộ cấp cơ sở. Cán bộ không chỉ cần vững vàng về bản lĩnh chính trị mà còn phải có tư duy hệ thống, năng lực quản trị phát triển, và kỹ năng xử lý hiệu quả các vấn đề phát sinh từ thực tiễn.

Để đáp ứng yêu cầu quản trị địa phương trong giai đoạn mới, bà Đặng Thị Hoài cho rằng, đội ngũ cán bộ cấp cơ sở cần đặc biệt củng cố các năng lực cốt lõi như: Năng lực quản trị toàn diện và lãnh đạo, điều hành theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp; năng lực tháo gỡ điểm nghẽn thể chế và rào cản nội sinh; năng lực ra quyết định dựa trên dữ liệu, ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo; năng lực giải quyết vấn đề phức hợp, liên ngành và tư duy đổi mới sáng tạo…

Mô hình đào tạo chuyển từ truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực, lấy tình huống thực tiễn làm trung tâm đối với đội ngũ cán bộ, công chức cấp cơ sở được đánh giá là rất thiết thực trong bối cảnh hiện nay. Bà Hoài phân tích, pháp luật không chỉ là hệ thống quy tắc cần ghi nhớ, mà là công cụ điều chỉnh hành vi xã hội, đòi hỏi người áp dụng pháp luật phải có năng lực phán đoán, lý giải và xử lý trong bối cảnh và tình huống cụ thể.

Nghị quyết 27-NQ/TW về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới đã thẳng thắn nhìn nhận: Hệ thống pháp luật còn bất cập, chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn; phân cấp, phân quyền giữa Trung ương và địa phương chưa rõ ràng; tình trạng chồng chéo chức năng, nhiệm vụ vẫn tồn tại. Trong bối cảnh đó, bà  Đặng Thị Hoài cho cho rằng, cán bộ không thể chỉ dựa vào quy định thành văn mà cần được rèn luyện khả năng nhận diện khoảng trống pháp lý, xử lý xung đột quy phạm, và lý giải hợp lý khi luật chưa rõ.

Có thể nói, đào tạo theo tình huống chính là cách rút ngắn khoảng cách giữa quy phạm trên giấy và thực tiễn đa dạng đòi hỏi cán bộ cấp cơ sở phải linh hoạt, sáng tạo trong quá trình áp dụng pháp luật dựa trên nguyên tắc hợp pháp, hợp lý và hiệu quả…