Một nghiên cứu của Viện Công nghệ Ấn Độ (IIT) Bhubaneswar công bố năm 2024 cho thấy đô thị hóa chiếm khoảng 60% mức tăng nhiệt tại các thành phố Ấn Độ, trong khi biến đổi khí hậu chiếm khoảng 40% còn lại. Kết quả này cho thấy nhiều đô thị không chỉ chịu tác động từ hiện tượng nóng lên toàn cầu mà còn đang tự tạo ra môi trường giữ nhiệt thông qua cách phát triển hiện nay.

Theo các nhà nghiên cứu, bê tông, nhựa đường và các công trình xây dựng ngày càng nhiều, trong khi ngày càng ít không gian xanh. Điều này đang làm gia tăng hiệu ứng "đảo nhiệt đô thị". Các bề mặt này hấp thụ nhiệt vào ban ngày và tiếp tục tỏa nhiệt sau khi Mặt Trời lặn, khiến nhiệt độ trong thành phố luôn cao hơn các khu vực xung quanh.

Nghiên cứu của Trung tâm Khoa học và Môi trường (CSE) cho thấy khả năng hạ nhiệt vào ban đêm của Delhi đã giảm khoảng 9% trong vòng một thập kỷ qua. Khu vực trung tâm hiện hạ nhiệt ít hơn khoảng 3,8 độ C so với các vùng ngoại vi có sự đan xen giữa không gian đô thị và nông thôn.

Điều đáng lo ngại là các thành phố đang mất dần khả năng tự làm mát sau khi trời tối. Nhiệt độ ban đêm cao khiến cơ thể khó phục hồi sau nhiều giờ tiếp xúc với thời tiết nóng bức, làm gia tăng nguy cơ các bệnh liên quan đến nhiệt và ảnh hưởng tới chất lượng cuộc sống.

Xu hướng này diễn ra trong bối cảnh Ấn Độ đang trải qua quá trình đô thị hóa nhanh chóng. Nhu cầu nhà ở và hạ tầng tăng mạnh khiến nhiều thành phố mở rộng liên tục, trong khi diện tích cây xanh, mặt nước và không gian mở không tăng tương ứng.

Tác động của hiện tượng này đặc biệt rõ rệt đối với nhóm thu nhập thấp. Một nghiên cứu tại Mumbai cho thấy nhiệt độ ở các khu ổ chuột có thể cao hơn tới 6 độ C so với những khu dân cư được quy hoạch bài bản nằm gần đó. Sự khác biệt chủ yếu đến từ mật độ xây dựng, chất lượng vật liệu, khả năng thông gió và độ che phủ của cây xanh.

Nghiên cứu của Greenpeace India năm 2025 cũng cho thấy lao động phi chính thức tại các khu dân cư thu nhập thấp ở Delhi có thể mất khoảng 19% thu nhập ròng khi nhiệt độ tăng thêm 1 độ C. Trong các đợt nắng nóng nghiêm trọng, mức giảm thu nhập có thể lên tới 40%.

Theo các chuyên gia quy hoạch, nếu không thay đổi cách phát triển đô thị, các giải pháp ứng phó hiện nay sẽ chỉ mang tính tạm thời. Trong khi biến đổi khí hậu là thách thức toàn cầu, việc quy hoạch thành phố theo hướng tăng cường cây xanh, bảo vệ không gian tự nhiên và hạn chế các khu vực giữ nhiệt lại là yếu tố mà chính quyền địa phương có thể chủ động kiểm soát.

Với tốc độ đô thị hóa hiện nay, cách xây dựng thành phố có thể quyết định khả năng chống chịu nắng nóng của hàng trăm triệu người dân Ấn Độ trong tương lai.