Vừa qua, tại Kết luận số 01/KL-KTVB&TCTHPL, Cục Kiểm tra văn bản và Tổ chức thi hành pháp luật (Bộ Tư pháp) đã chỉ rõ những điểm vi phạm về nội dung và hình thức của Quyết định số 22/2013/QĐ-UBND ngày 25/6/2013 của Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội và Hướng dẫn số 5898/HD-SGD&ĐT ngày 17/7/2013 của Sở Giáo dục và Đào tạo thành phố thực hiện quy định về dạy thêm, học thêm. Ngay sau đó, ngày 5/5/2026, UBND thành phố Hà Nội đã bãi bỏ toàn bộ Quyết định số 22/2013/QĐ-UBND.

Thông tin này đã nhận được sự quan tâm của dư luận xã hội. Nhiều ý kiến băn khoăn, quy định dù sai nhưng trong thời gian có hiệu lực thì việc không tuân thủ quy định đó có phải chịu trách nhiệm không?

Trả lời về nội dung này, nhiều luật sư, chuyên gia pháp lý khẳng định, một văn bản pháp luật được ban hành trái luật và tồn tại nhiều năm là một bất cập cần được xem xét. Tuy nhiên, về nguyên tắc pháp lý, khi một văn bản quy phạm pháp luật vẫn đang có hiệu lực thi hành và chưa bị cơ quan có thẩm quyền đình chỉ, bãi bỏ hoặc hủy bỏ, thì người dân, tổ chức và cơ quan thực thi vẫn có nghĩa vụ chấp hành. Đây là nguyên tắc nền tảng của Nhà nước pháp quyền nhằm bảo đảm tính ổn định, quy định về cưỡng chế hành chính và hiệu lực quản lý của hệ thống pháp luật.

Luật sư Diệp Năng Bình, Trưởng Văn phòng Luật sư Tinh Thông luật phân tích, tại thời điểm Quyết định 22/2013/QĐ-UBND còn hiệu lực, người dân, cơ sở giáo dục, giáo viên và các tổ chức liên quan về mặt pháp lý không có quyền tự mình tuyên bố văn bản đó trái luật để từ chối thực hiện. Theo Điều 8 Hiến pháp năm 2013, Nhà nước được tổ chức và hoạt động theo Hiến pháp và pháp luật; mọi cơ quan, tổ chức, cá nhân đều phải tuân thủ Hiến pháp và pháp luật. Đồng thời, Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật qua các thời kỳ cũng xác định văn bản quy phạm pháp luật có hiệu lực thì được áp dụng chung cho đến khi bị đình chỉ, sửa đổi, bãi bỏ hoặc hủy bỏ theo trình tự luật định.

Điều này rất quan trọng ở góc độ bảo đảm trật tự pháp lý. Nếu cho phép mỗi cá nhân tự đánh giá văn bản đúng hay sai để quyết định có chấp hành hay không, thì sẽ dẫn tới tình trạng pháp luật không còn tính ổn định và quản lý Nhà nước bị vô hiệu hóa. Vì vậy, trong suốt thời gian Quyết định 22 chưa bị xử lý bởi cơ quan có thẩm quyền, việc các tổ chức, cá nhân tuân thủ quy định đó về nguyên tắc được xem là hành vi chấp hành pháp luật.

Từ nguyên tắc này kéo theo một hệ quả pháp lý rất quan trọng: Nếu người dân hoặc tổ chức thực hiện đúng yêu cầu của văn bản đang có hiệu lực, không cố ý vi phạm pháp luật và không có hành vi lạm dụng, trục lợi hoặc thực hiện sai quy định, thì về nguyên tắc họ không phải chịu trách nhiệm đối với hậu quả phát sinh chỉ vì sau này văn bản bị xác định có nội dung trái pháp luật.

Luật sư Diệp Năng Bình lý giải, nguyên tắc này xuất phát từ yêu cầu bảo vệ “niềm tin pháp lý chính đáng” của người dân đối với hoạt động quản lý Nhà nước. Người dân có quyền tin rằng văn bản do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền ban hành, được công bố và áp dụng công khai là văn bản hợp pháp để tuân thủ. Họ không có nghĩa vụ và cũng không có khả năng thực hiện chức năng kiểm tra tính hợp hiến, hợp pháp của văn bản như cơ quan tư pháp hoặc cơ quan kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật.

Trên thực tế pháp lý, trách nhiệm trong trường hợp này trước hết thuộc về cơ quan ban hành văn bản và cơ quan có trách nhiệm kiểm tra, rà soát văn bản. Nghị định 40/2010/NĐ-CP đã quy định rõ về việc xem xét, xử lý trách nhiệm đối với người, cơ quan ban hành văn bản trái pháp luật. Cán bộ, công chức trong quá trình tham mưu soạn thảo, thẩm định, thẩm tra, thông qua văn bản có nội dung trái pháp luật, tùy theo tính chất, mức độ lỗi và nội dung trái pháp luật của văn bản phải chịu trách nhiệm theo quy định của pháp luật về kỷ luật cán bộ, công chức.

Phân tích sâu hơn, luật sư Diệp Năng Bình cho biết: Về nguyên tắc pháp lý hiện hành, việc một văn bản quy phạm pháp luật bị xác định có nội dung trái pháp luật không đồng nghĩa với việc toàn bộ các quyết định xử lý trước đây đương nhiên bị hủy bỏ. Tuy nhiên, nếu quyết định xử lý được ban hành chủ yếu dựa trên phần quy định trái pháp luật đó, thì cá nhân, tổ chức bị xử lý hoàn toàn có quyền yêu cầu xem xét lại theo trình tự luật định.

Cũng lý giải về trách nhiệm pháp lý trong việc tuân thủ, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đoàn Thị Tố Uyên, Trưởng khoa Pháp luật Hành chính, Nhà nước (Đại học Luật Hà Nội) khẳng định, văn bản pháp lý có hiệu lực thi hành ngày nào thì cá nhân, tổ chức chịu sự điều chỉnh phải thực hiện nghiêm túc. Trường hợp nếu không thực hiện đúng quy định mà gây hậu quả thì người có trách nhiệm sẽ bị áp dụng chế tài pháp lý (có thể là bồi thường thiệt hại, xử phạt vi phạm hành chính và cao nhất là trách nhiệm hình sự tuỳ vào mức độ gây hại).

Đưa ra giải pháp nhằm nâng cao chất lượng văn bản quy phạm pháp luật, theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đoàn Thị Tố Uyên, để hạn chế tình trạng văn bản quy phạm pháp luật ban hành chưa bảo đảm chất lượng, dẫn đến phải sửa đổi, khắc phục hoặc gây ảnh hưởng đến quyền lợi của người dân, điều quan trọng nhất là phải siết chặt cơ chế kiểm soát ngay từ giai đoạn trước khi ban hành.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đoàn Thị Tố Uyên cho rằng, trong quy trình xây dựng văn bản hiện nay, vai trò “gác cổng pháp lý” của cơ quan thẩm định, thẩm tra có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đối với quyết định của Ủy ban nhân dân, Sở Tư pháp phải thực hiện đầy đủ chức năng thẩm định; còn với Nghị quyết của Hội đồng nhân dân, Ban Pháp chế cùng các ban chuyên môn của Hội đồng nhân dân phải tham gia thẩm tra chặt chẽ trước khi ban hành. 

Bên cạnh quy trình thẩm định, việc công khai, lấy ý kiến phản biện đối với dự thảo chính sách cũng cần được coi trọng nhằm tăng khả năng tiếp nhận ý kiến từ xã hội và phát hiện sớm các bất cập trước khi văn bản chính thức được ký ban hành.