Số phận bất thường của tàu Ursa Major vẫn là điều bí mật kể từ khi chìm ngày 23/12/2024. Nhưng theo điều tra của CNN, vụ việc có thể đánh dấu động thái can thiệp hiếm hoi và rủi ro cao của quân đội phương Tây nhằm ngăn Nga chuyển giao công nghệ hạt nhân nâng cấp cho Triều Tiên. Con tàu Ursa Major rời cảng chỉ hai tháng sau khi Chủ tịch Triều Tiên Kim Jong Un điều quân hỗ trợ chiến dịch quân sự đặc biệt của Moskva tại Ukraine.

Hàng loạt hoạt động quân sự gần đây quanh xác tàu càng làm dấy lên nghi vấn về hàng hóa và điểm đến của con tàu. Theo dữ liệu bay công khai, máy bay đánh hơi hạt nhân của Mỹ đã bay qua khu vực xác tàu hai lần trong năm qua. Một nguồn tin nắm rõ cuộc điều tra của Tây Ban Nha cho biết xác tàu cũng bị một tàu nghi là gián điệp Nga tiếp cận một tuần sau khi chìm và sau đó xảy ra thêm bốn vụ nổ.

Chính phủ Tây Ban Nha hầu như không công bố thông tin, chỉ đưa ra tuyên bố ngày 23/2/2025 sau sức ép từ phe đối lập. Chính phủ nước này xác nhận thuyền trưởng người Nga nói với điều tra viên Tây Ban Nha rằng tàu Ursa Major chở các bộ phận của hai lò phản ứng hạt nhân tương tự loại dùng trên tàu ngầm, đồng thời không chắc chúng có chứa nhiên liệu hạt nhân hay không.

Diễn biến khiến tàu Ursa Major chìm xuống đáy Địa Trung Hải vẫn chưa được làm rõ. Theo nguồn tin nắm nội dung cuộc điều tra Tây Ban Nha, sự việc có thể liên quan tới việc sử dụng một loại ngư lôi hiếm nhằm xuyên thủng thân tàu. Vụ việc xảy ra trong những tuần cuối nhiệm kỳ của Tổng thống Mỹ Joe Biden, khi chiến sự Ukraine diễn biến có lợi cho Nga và Mỹ muốn tránh leo thang trực tiếp với Nga.

Kỳ 1: Diễn biến sự cố

Tàu Ursa Major (còn được gọi là Sparta 3) từng tham gia chiến dịch quân sự của Nga tại Syria để sơ tán thiết bị quân sự Nga. Ngày 2/12/2024, tàu này cập cảng nhiên liệu Ust-Luga ở vịnh Phần Lan trước khi di chuyển tới khu bốc dỡ container ở cảng St. Petersburg. Theo hồ sơ công khai, tàu rời cảng ngày 11/12/2024 để tới Vladivostok ở Viễn Đông Nga, chở hai “nắp hố ga” cỡ lớn, 129 container rỗng và hai cần cẩu Liebherr lớn.

Trước đó, tháng 10/2024, chủ sở hữu tàu là công ty liên kết nhà nước Oboronlogistics thông báo các tàu được cấp phép vận chuyển vật liệu hạt nhân. Video tua nhanh quá trình chất hàng tại Ust-Luga mà CNN phân tích cho thấy các container được đưa vào khoang tàu, để lại khoảng trống phía dưới vị trí đặt các “nắp hố ga” sau đó.

Con tàu đi dọc bờ biển Pháp rồi bị máy bay và tàu Hải quân Bồ Đào Nha theo dõi khi đi qua vùng biển nước này. Theo Hải quân Bồ Đào Nha, hai tàu quân sự Nga Ivan Gren và Aleksandr Otrakovsky hộ tống con tàu này. Sáng 22/12/2024, phía Bồ Đào Nha ngừng theo dõi.

Khoảng bốn giờ sau, khi ở vùng biển Tây Ban Nha, tàu Ursa Major giảm tốc mạnh khiến lực lượng cứu hộ Tây Ban Nha liên lạc kiểm tra tình trạng khẩn cấp. Theo điều tra của chính quyền hàng hải địa phương tại cảng Cartagena, thủy thủ đoàn trả lời rằng tàu vẫn ổn.

Tuy nhiên khoảng 24 giờ sau, tàu Ursa Major đổi hướng đột ngột và lúc 11h53 ngày 23/12/2024 phát tín hiệu cầu cứu khẩn cấp. Cuộc điều tra cho biết ba vụ nổ xảy ra bên mạn phải, có khả năng gần phòng máy, khiến hai thủy thủ thiệt mạng. Sau đó tàu nghiêng mạnh và mất khả năng di chuyển.

14 thành viên thủy thủ đoàn sống sót rời tàu bằng xuồng cứu sinh và được tàu cứu hộ Salvamar Draco của Tây Ban Nha tiếp nhận. Lúc 19h27, một tàu quân sự Tây Ban Nha tới hỗ trợ. Nhưng nửa giờ sau, tàu quân sự Nga Ivan Gren yêu cầu các tàu khác giữ khoảng cách hai hải lý và sau đó đề nghị trao trả ngay các thủy thủ được cứu.

Cơ quan cứu hộ hàng hải Tây Ban Nha khẳng định phải tiến hành hoạt động cứu nạn và điều trực thăng tới kiểm tra người sống sót. Một video cho thấy nhân viên cứu hộ cố vào phòng máy nhưng thấy cửa bị niêm phong. Người này kiểm tra khu sinh hoạt của thủy thủ đoàn và nhìn vào các container, phát hiện hai container chứa rác, lưới đánh cá và thiết bị khác.

Theo nguồn tin nắm cuộc điều tra, tàu Ursa Major khi đó vẫn ổn định và khó có khả năng chìm ngay. Nhưng lúc 21h50, tàu Ivan Gren bắn nhiều pháo sáng đỏ lên hiện trường và sau đó xảy ra bốn vụ nổ. Mạng lưới Địa chấn Quốc gia Tây Ban Nha ghi nhận bốn tín hiệu địa chấn tương tự đúng thời điểm và khu vực đó, có dạng giống thủy lôi hoặc vụ nổ khai thác đá trên mặt đất.

Tới 23h10, tàu Ursa Major được xác nhận đã chìm. 14 thủy thủ Nga sống sót được đưa vào cảng Cartagena, bị cảnh sát và điều tra viên Tây Ban Nha thẩm vấn. Theo tuyên bố của chính phủ Tây Ban Nha gửi phe đối lập, thuyền trưởng Nga tỏ ra ngần ngại khi nói về hàng hóa trên tàu do lo ngại cho an toàn cá nhân.

Theo tuyên bố, thuyền trưởng bị gây sức ép để giải thích rõ ông muốn nói gì với cụm từ “nắp hố ga”, vốn là tên hàng hóa ghi trong hồ sơ tàu. Cuối cùng ông thừa nhận đó là các bộ phận của hai lò phản ứng hạt nhân tương tự loại dùng trên tàu ngầm. Theo lời khai chưa thể xác minh, chúng không chứa nhiên liệu hạt nhân.

Nguồn tin nắm rõ cuộc điều tra cho biết thuyền trưởng Nga tên Igor Anisimov cho rằng tàu sẽ được chuyển hướng tới cảng Rason của Triều Tiên để giao hai lò phản ứng. Cuộc điều tra của Tây Ban Nha đặt câu hỏi về hành trình vòng quanh thế giới để vận chuyển hai cần cẩu, 100 container rỗng và hai “nắp hố ga” lớn từ một cảng của Nga tới một cảng khác cũng của Nga, dù nước này có mạng lưới đường sắt rộng khắp. Điều tra cho rằng hai cần cẩu được đưa lên tàu nhằm hỗ trợ dỡ loại hàng hóa nhạy cảm khi tới Rason.

Thủy thủ đoàn được đưa về Nga vài ngày sau đó. Bốn ngày sau vụ chìm tàu, Oboronlogistics gọi đây là vụ tấn công khủng bố có chủ đích và cho biết có ba vụ nổ. Công ty này nói một lỗ thủng kích thước 50 x 50 cm được phát hiện trên thân tàu, phần kim loại cong vào trong. “Boong tàu đầy mảnh đạn”, tuyên bố cho biết.

Một tuần sau, theo nguồn tin nắm cuộc điều tra, quân đội Nga quay lại hiện trường. Tàu Yantar (chính thức được mô tả là tàu nghiên cứu Nga nhưng bị cáo buộc làm gián điệp và gây gián đoạn tại vùng biển NATO) neo phía trên xác tàu Ursa Major suốt năm ngày trước khi xuất hiện thêm bốn vụ nổ, có thể nhằm vào phần còn lại của con tàu dưới đáy biển.

Dữ liệu theo dõi hàng hải từ công ty tình báo thương mại Kpler cho thấy tàu Yantar hiện diện trong khu vực hồi tháng 1/2024, neo tại Ai Cập rồi Algeria, sau đó phát tín hiệu vị trí cách vị trí cuối cùng của tàu Ursa Major khoảng 20 km ngày 15/1/2025.

Đón đọc kỳ cuối: Bằng chứng quan trọng dưới đáy Địa Trung Hải