Khi Đại giáo chủ Ali Khamenei, lãnh tụ tối cao của Iran suốt 37 năm, thiệt mạng trong cuộc không kích mở màn của Israel nhằm vào Cộng hòa Hồi giáo hôm 28/2, người kế nhiệm ông là con trai Mojtaba Khamenei.

Tuy nhiên ở tuổi 86, vị đại giáo chủ từng nắm giữ mức độ ảnh hưởng mà khó có người kế nhiệm nào có thể nhanh chóng sánh được.

Các quan chức cấp cao Iran khẳng định mọi vấn đề quan trọng hiện do người thừa kế 56 tuổi điều hành. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, quá trình ra quyết định thực tế vượt xa phạm vi một cá nhân, mà được dẫn dắt bởi một nhóm nhỏ tinh hoa gồm phần lớn là các cựu hoặc đương nhiệm chỉ huy cấp cao của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC).

Theo họ, không phải toàn bộ IRGC đang nắm quyền kiểm soát, mà là một “hội huynh đệ” cứng rắn, những người có trải nghiệm định hình từ cuộc chiến Iran - Iraq kéo dài 8 năm bắt đầu từ năm 1980.

Được thành lập năm 1979 nhằm bảo vệ cuộc cách mạng non trẻ và lãnh tụ Iran, IRGC đã đưa những chỉ huy này lên cấp tướng khi họ mới ngoài 20 hoặc đầu 30 tuổi. Sự hậu thuẫn của phương Tây dành cho Iraq trong cuộc chiến khiến họ tin rằng Iran phải tự mở đường riêng cho mình bất chấp mọi cái giá.

Sau chiến tranh, họ tiếp tục kiểm soát các cơ quan tình báo hoặc an ninh. Phần lớn được cho là có mối liên hệ cá nhân với ông Mojtaba Khamenei trong nhiều năm ông điều hành văn phòng của cha mình. Những người này nằm trong số các nhân vật cứng rắn nhất Iran.

Theo các chuyên gia, chính xuất thân, sự nghiệp và hệ tư tưởng chung đã khiến chiến tranh không thể làm sụp đổ hay tê liệt chính quyền Iran, bất chấp việc khoảng 50 lãnh đạo quân sự và chính trị cấp cao đã thiệt mạng.

Dưới đây là những nhân vật quyền lực nhất Iran hiện nay, theo đánh giá của tờ New York Times:

Mohammad-Bagher Ghalibaf, 64 tuổi

Chủ tịch Quốc hội Iran từ năm 2020, Ghalibaf từng là tư lệnh không quân IRGC, lãnh đạo cảnh sát quốc gia và thị trưởng Tehran.

Năm 2004, ông tranh cử tổng thống nhưng nỗ lực tiếp cận cử tri trung lưu của ông đã thất bại.

Ghalibaf được xem là cầu nối giữa giới tinh hoa quân sự và chính trị. Là một nhân vật thực dụng, ông từng trực tiếp đàm phán với Mỹ tại Pakistan hồi tháng trước. Một số đối thủ nghi ngờ ông muốn đạt được thỏa thuận hòa bình để trở thành “nhà lãnh đạo mạnh” mới của Iran.

Ahmad Vahidi, 67 tuổi

Vahidi là cựu sĩ quan tình báo và tiếp quản IRGC hồi tháng 3 sau khi các cuộc không kích của Mỹ và Israel khiến người tiền nhiệm thiệt mạng. Là một vị tướng cứng rắn, ông từng giữ chức bộ trưởng quốc phòng và bộ trưởng nội vụ.

Ông nổi lên từ năm 1988 với vai trò chỉ huy đầu tiên của lực lượng Quds, đơn vị xây dựng mạng lưới lực lượng ủy nhiệm khu vực như Hezbollah ở Liban. 

Dưới thời ông đã xảy ra các vụ tấn công bị nghi ngờ có sự liên quan của Iran, bao gồm vụ đánh bom trung tâm cộng đồng Do Thái ở Buenos Aires năm 1994 khiến 85 người thiệt mạng, và vụ xe tải đánh bom doanh trại không quân Mỹ ở Dhahran, Saudi Arabia năm 1996 khiến 19 binh sĩ Mỹ chết. Tuy nhiên, Iran đã nhiều lần phủ nhận liên quan tới cả hai vụ việc.

Gholam-Hossein Mohseni-Ejei, 69 tuổi

Là Chánh án Iran từ năm 2021, Mohseni-Ejei nổi tiếng là một thẩm phán cứng rắn. Ông cũng từng là bộ trưởng tình báo trong làn sóng biểu tình sau bầu cử tổng thống năm 2009. Ông từng bị Mỹ và Liên minh châu Âu trừng phạt.

Bên cạnh đó còn có các tướng lĩnh thuộc “Hội huynh đệ” đang âm thầm kiểm soát Iran.

Hossein Taeb, 63 tuổi

Taeb là giáo sĩ Hồi giáo Shiite từng điều hành lực lượng dân quân Basij và sau đó phụ trách phản gián của chính phủ trước khi lãnh đạo tổ chức tình báo riêng của IRGC giai đoạn 2009-2022.

Dù mất vị trí đứng đầu tình báo năm 2022 sau những thất bại liên quan tới hoạt động phá hoại chương trình hạt nhân Iran của Israel, Taeb vẫn được xem là nhân vật trung tâm. Ông được cho là rất thân thiết với nhà lãnh đạo tối cao Mojtaba Khamenei vì từng phục vụ cùng tiểu đoàn Habib danh tiếng trong chiến tranh Iran - Iraq.

Mohammad Ali Jafari, 68 tuổi

Là tướng hai sao và từng là cố vấn quân sự cho lãnh tụ tối cao tiền nhiệm, Jafari hiện không giữ chức vụ chính thức nào nhưng từng lãnh đạo IRGC từ 2007 đến 2019 - một trong những nhiệm kỳ dài nhất.

Trước đó, ông từng tham gia chiến dịch can thiệp công khai của khoảng hai chục chỉ huy IRGC vào chính trường khi gửi thư năm 1999 đe dọa Tổng thống Mohammad Khatami phải đàn áp biểu tình sinh viên.

Được xem là nhà chiến thuật sắc sảo, Jafari, biệt danh Aziz, là người xây dựng “chiến lược mosaic”, mô hình chỉ huy phân tán giúp lực lượng này tiếp tục chiến đấu trong cuộc chiến hiện tại dù nhiều chỉ huy chủ chốt đã thiệt mạng.

Ông cũng đóng vai trò lớn trong việc xây dựng mạng lưới lực lượng ủy nhiệm đối đầu Israel trong khu vực. Năm 2015, ông từng tuyên bố: “IRGC sẽ chiến đấu tới tận cùng chống lại chế độ Do Thái. Chúng tôi sẽ không nghỉ ngơi cho tới khi chế độ này bị xóa khỏi bản đồ địa chính trị khu vực”.

Mohammad Bagher Zolghadr, 72 tuổi

Zolghadr là ví dụ tiêu biểu cho điều mà các nhà phân tích gọi là sự hòa trộn giữa quân đội và tầng lớp chính trị. Từng là phó tư lệnh IRGC và cựu thứ trưởng nội vụ có tiếng cứng rắn, ông được bổ nhiệm làm thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao hồi tháng 3 thay Ali Larijani - nhân vật bảo thủ nổi bật đã thiệt mạng.

Hội đồng này quy tụ các quan chức quân sự và dân sự cấp cao, phụ trách hoạch định chính sách an ninh và đối ngoại. Vai trò mới của Zolghadr là bảo đảm các nhánh chính trị, quân sự, an ninh và tư pháp của chính phủ phối hợp đồng bộ với nhau.

Trong gần 40 năm, nhóm "huynh đệ tình báo" này ban đầu thống trị IRGC và giờ đã trở thành “một nhóm điều hành đất nước” - theo Saeid Golkar, chuyên gia về IRGC và giáo sư khoa học chính trị tại Đại học Tennessee ở Chattanooga, Mỹ.

“Họ có thông tin, có tình báo, họ biết rất rõ hệ thống vận hành ra sao, biết về phe đối lập, phe cải cách, thậm chí cả phe cứng rắn” - ông nói - "Chính nhờ ưu thế trong lĩnh vực tình báo mà họ dần thống trị gần như mọi khía cạnh chính trị tại Iran".